فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٧ - از نظر مارکسیسم تاریخ شکل ستیزه جویی دارد

است یا باز؟

استاد: نه، اینها دیگر طبقه بسته به آن معنا قائل نیستند. طبقاتی که آنها میگفتند، طبقات دوره ساسانی و غیر آن، طبقات اجتماعی، طبقات قراردادی بود، یعنی میگفتند در نظام اجتماعی و در تشکیلاتشان طبقات بسته است یعنی کسی حق نداشت از طبقهای به طبقه دیگر برود. بچه آهنگر باید آهنگر باشد، نمیتوانست مثلًا برود معلم شود؛ یعنی قانون اجازه نمیداد. اینها الآن روی قانون بحث نمیکنند، روی طبیعت بحث میکنند.

- تقسیم بندی طبیعت از کجا شروع میشود که یک طبقه میشود طبقه کارگر، یک طبقه هم میشود طبقه سرمایهدار؟

استاد: گفتیم از اوّلی که مالکیت پیدا شد این دو طبقه به وجود آمد. آنوقت قهراً طبقه کارگر و استثمارشده ... [١]

- طبقه کارگر هیچ وقت سرمایهدار نمیتواند بشود؟

استاد: این طبقه کارگر نه، ولی میگوید این بعد به نفی او میرسد، بعد ما میرسیم به جامعه بی طبقه. به این معنا از طبقه خارج میشود.

- اگر به آن معنا باشد بنابراین عامل شخصیتش عامل مهمی میشود. اگر یک کارگر سرمایهدار بشود بنابراین این از یک طبقه به طبقه دیگر رفته، بنابراین عامل شخصیتش در کار بوده. چطور میشود که از یک طبقه به طبقه دیگر میرود؟ یا به عکس، طبقه سرمایهدار یک اتفاق بیفتد بشود کارگر.

استاد: بله، نظیر این نقضها به اینها خیلی زیاد وارد است، از دو طرف هم هست. ممکن