انسان و قرآن - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٠ - طرق اقتناى معارف

شى ء آن است كه شى ء بدان تحقق مى يابد : اگر مراد از اين حقيقت آنى است كه ما آن را تصور مى كنيم , بايد تصور شى ء بنابراين فرض سبب تحقق و وجود شى ء باشد , و اگر مراد از اين حقيقت آنى است كه ما آن را تصديق مى كنيم , تصديق بعد از تحقق شى ء است و سبب تصديق قبل از تصديق است , و اگر مراد از اين حقيقت آنى است كه ما محقق آنيم , بنابراين وجه حقيقت واحده اى به حسب خارج در هر فردى متحقق است نه به طور تعدد و توزع , و حال اينكه شركت خارجيه بدون تعدد و توزع ممتنع است واحدى هم قايل به تعدد و توزع حقيقت واحده در خارج به حسب افراد نيست . پس امر حقيقت شى ء چگونه است ؟

اين بود ادله نه گانه اى كه در عدم اعتماد برمبانى اهل نظر گفته شده است و ما نقل به ترجمه كرده ايم و فعلا از ورود در رد و ايراد و نقض و ابرام آنها اعراض مى كنيم . ولى سخن در اين است كه اقامه دليل بر رد مبانى علوم نظريه با سلاح دليل به جنگ دليل رفتن است , و دليل خود فلسفه است , و چنانكه گفته ايم , جامعه بشرى با برهان و استدلال به سوى كمال ارتقا مى يابد , و اين برهان و استدلال فلسفه الهى است كه عين صواب است و سيرت حسنه سفراى الهى , كه معلمان و مربيان واقعى بشرند , بوده و هست , و قرآن كريم به بينه و برهان دعوت مى فرمايد : ءاله مع الله قل هاتو برهانكم ان كنتم صادقين [١] , ليهلك من هلك عن بينه و يحيى من حى عن بينه [٢] , ادع الى سبيل ربك بالحكمه و الموعظه الحسنه و جاد لهم بالتى هى احسن [٣] .

امير عليه السلام فرمود : فبعث فيهم رسله و واتر اليهم انبيائه ليستادوهم ميثاق فطرته و يذكروهم منسى نعمته و يحتجوا عليهم بالتبليغ و يثيروالهم دفائن العقول [٤] .

امام صادق عليه السلام در آخر توحيد مفضل ارسطو را به بزرگى ياد