جستارهايي در فلسفه دين - فتحی زاده، مرتضی - الصفحة ٩٤

همه نظامهاي ديني از بدوي ترين تا پيچيده ترين شکل کلامي آن نهفته است. کوششي براي بيان مبناي چنين کثرت گرايي ديني اي بپنداريم. (گفتني است که خود آتو بر حسب اين تعريف از کثرت گرايي، يک کثرا گرا به شمار نمي آيد، زيرا معتقد بود که مسيحيت اوجِ تحقق همه تجربه هاي جزئي قدسي است.)

اگر بخواهيم اين نوع نگاه به کثرت گرايي ديني را از اتهام التقاط گرايي ديني [١] برهانيم، بايد از دو مشکل عمده بگريزيم: يکي اين که شناسايي «بنيادهاي ديني» موجود در همه اديان از ساده ترين و ابتدايي ترين تا پيچيده ترين و پيشرفته ترين آنها، کاري است فوق العاده دشوار؛ مثلاً به رغم اين که آتو به شناسايي اين بنيادها مي پردازد و آنها را جذبه عرفاني عالي [٢] مي پندارند و يال و کوپالهاي عيني اش را نيز توصيف مي کند. اما توجيه او هنگامي سودمند مي افتد که از اين جذبه چونان حالتي روانشناختي سخن مي گويد. او اظهار داشته است که «نومن» بايد همچون يک شيء حاضر تجربه شود... بايد چيزي قدسي احساس گردد، چيزي که حامل خصلت «نومن» است به طوري که ذهن خود به خود متوجه آن شود. [٣] اما گويي اين «عينيت» مبتني است بر پايه هاي ترديدآميز نسخه بازنويسي شده اين سخن کانت که «مقدس» مقوله اي پيشيني (غير تجربي) است. [٤] کوشش متفکر ديني ديگر، پل تيليخ، در اثبات «واپسين پروا» [٥] به منزله عنصر ديني عمومي که ادعا مي شود در همه افراد هست (و همه آنها نوعي واپسين