جستارهايي در فلسفه دين - فتحی زاده، مرتضی - الصفحة ٩٦

ديني را بايد «فراخناهاي» بديل رستگاري [١] يا «راههايي» دانست که زنان و مردان در آن مي توانند تحقق رستگاي يا آزادي را بنگرند. [٢]

پذيرش اين نکته بر حسب ادعاي رهايي بخشي سنتهاي ديني از پذيرش آن بر حسب ادعاي درستي آسانتر است؛ زيرا ما مي توانيم تفسيرهاي مختلفي از رستگاري را تصور کنيم که به رغم ناسازگاري و حتي طرد متقابل، چنان نيستند که لازم باشد يکي از آنها را صادق و بقيه را کاذب بدانيم. به واقع مي توانيم بگوييم از محيطهاي فرهنگي مختلف انتظار مي رود که تفسير هاي متفاوتي از يک شيوه زندگي رهايي بخش عرضه کنند.

اما چرا پذيرش اين مطلب بر حسب ادعاهاي صدق و نيز متعارض سنتهاي بزرگ ديني مختلف بسيار دشوارتر است؛ چون اگر فرض کنيم هر يک از اديان بزرگ در گزاره هاي اعتقادي شان، ادعاي صدق مي کنند و اين که دست کم برخي از اين مدعيات با مدعاهاي ساير اديان تضاد مستقيم دارد (مانند تفسير يکتاپرستانه از خدا در برابر تفسير ثنوي از خدا، يا باورهاي تثليت گرايانه در برابر باورهاي غير تثليت گرايانه)، در اين صورت مسأله ناسازگاري ادعاهاي صدق به آساني با رجوع به «مواجهه اصيل ولو مختلف با خدا» حل نمي شود. هيک، همچون آتو، به کانت توسل مي جويد و دو مفهوم بنيادين ديني را شناسايي مي کند؛ يکي مفهوم خداوند، [٣] يعني حق به منزله يک شخص، و ديگر مفهوم مطلق [٤]. ما هرگز در تجربه ديني با خداوند به معناي کلي، يا مطلق به معناي کلي مواجه نمي شويم. به اصطلاح کانت، هر مفهوم کلي، شاکله سازي يا ملموس مي شود... چون که راههاي ملموس مختلفي براي انسان بودن و مشارکت در تاريخ انساني هست و در