جستارهايي در فلسفه دين - فتحی زاده، مرتضی - الصفحة ٤٤

است»- درست نيستند. چنين اعتراضي را مي توانيم اعتراضي به واقعي بودن [١] باور ديني بناميم و معنايش اين است که باور ديني مورد بحث کاذب است و واقعيت ندارد، اما انتقاد يا اعتراض نوع دوم برخلاف اعتراض پيشين نمي گويد باورديني کاذب است، بلکه مي گويد باور ديني خواه کاذب باشد و خواه واقعي، نامناسب، ناموجّه و نامعقول است و ارزش باور کردن ندارد. اين اعتراض قرينه گرايانه به باور ديني، قرائتي از انتقاد به قانوني بودن [٢] باور ديني، و مهمترين اعتراضهاست. اما قرائتي ديگر از اعتراض به قانوني بودن باور ديني هست که اهميت روز افزوني داشته است. اين اعتراضي است که کساني همچون فرويد، مارکس و نيچه مطرح کرده اند. اينان نيز باور ديني را نامعقول مي دانند. اما منظور آنان از نامعقول بودن باور ديني چيست؟ از ديدگاه فرويد، باور ديني از وهم [٣] يا دلخوشي خيالي [٤] ريشه مي گيرد. ما خود را به طبيعت سنگدل و بي رحمي رو به رو مي بينيم که درد و رنج مي آفريند، وحشت در دل مي افکند و زيان و آسيب مي رساند و در پايان نيز موجب مرگ ما مي شود. ما به ناچار در واکنش (نيمه آگاهانه) به آن طبيعت بي رحم، پدري آسماني جعل مي کنيم که ما را دوست مي دارد و واقعاً با آن سنگدل بي رحم به نبرد بر مي خيزد. اگر دست به چنين جعلي نزنيم، سرانجام در يأس و حيرت و مرگ فرو خواهيم افتاد.

بنابراين، از نظر فرويد، باور ديني از تو هم برمي خيزد. دليل انتقاد به چنين باوري اين است که ساختکار (‌مکانيزم) توهمي آن به ايجاد باور صادق و درست نمي انجامد، بلکه بر عکس، باوري پديد مي آورد با ويژگي ديگري بي ارتباط با صدق و درستي – و آن ويژگي اين است که ما را قادر مي سازد تا در