مشرق براى طلوع خورشيد، ماه، ستارگان نيز استعمال مى‌شود. [٢] گاهى از مشرق، دورترين شهرها و مكانهاى آباد اراده مى‌شود. در اين مدخل مشرق به معناى عام آن مراد است و از مادّه «شرق» و «طلع» استفاده شده است.

تعدّد مشرق‌

١. خورشيد، داراى مشرقهاى متعدّد:

... وَ رَبُّ الْمَشارِقِ‌ [٣].

صافّات (٣٧) ٥

... بِرَبِّ الْمَشارِقِ‌ [٤] ....

معارج (٧٠) ٤٠

٢. ستارگان، داراى مشرقهاى متعدّد:

... وَ رَبُّ الْمَشارِقِ‌ [٥].

صافّات (٣٧) ٥

فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ‌ ....

معارج (٧٠) ٤٠

٣. خداوند، تدبيركننده مشرقهاى متعدّد براى خورشيد:

... وَ رَبُّ الْمَشارِقِ.

صافّات (٣٧) ٥

... بِرَبِّ الْمَشارِقِ‌ ....

معارج (٧٠) ٤٠

٤. خداوند، تدبيركننده مشرق، در تابستان و زمستان، براى خورشيد:

رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ‌ [٦].

الرّحمن (٥٥) ١٧

٥. اهمّيّت تعدّد مشرق در زندگى انسانها:

... وَ رَبُّ الْمَشارِقِ‌ [٧].

صافّات (٣٧) ٥

رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ.

الرّحمن (٥٥) ١٧

فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ‌

[١] . لسان‌العرب، ج ٧، ص ٩٤؛ مفردات، ص ٤٥١

[٢] . لسان‌العرب، ج ٧، ص ٩٤

[٣] . برخى مفسّران برآنند كه مقصود از «مشارق» مشرقهاى متعدّد خورشيد است كه در هر روز، از نقطه‌اى غير از نقطه روز قبل طلوع مى‌كند. (مجمع‌البيان، ج ٧-/ ٨، ص ٦٨٤؛ الكشاف، ج ٤، ص ٣٤)

[٤] . مراد از مشرق، مشرقهاى متعدّد خورشيد است. (مجمع‌البيان، ج ٩-/ ١٠، ص ٥٣٨؛ تفسير التحرير والتنوير، ج ٢٩، ص ١٦٦)

[٥] . بعضى معتقدند كه مقصود از مشارق، مشرقهاى متعدّد خورشيد يا ستارگان است. (الميزان، ج ١٧، ص ١٢٢؛ تفسير بيضاوى، ج ٣، ص ٤٥٠)

[٦] . اميرمؤمنان عليه السلام مى‌فرمايد: امّا قول خدا «ربّ‌المشرقين ...» براى اين است كه مشرق زمستان در محدوده خود، و مشرق تابستان در محدوده «ديگر» است. آيا نمى‌بينى كه خورشيد در اين دو فصل نزديك و دور مى‌شود و اما كلام خدا «ربّ المشارق ...» براى اينكه خورشيد داراى ٣٦٠ برج است كه در هر روز از آن طلوع نموده و در برجى ديگر غروب مى‌كند. (تفسير نورالثقلين، ج ٥، ص ١٩٠، ح ١٥)

[٧] . از اختصاص به ذكر يافتن ربوبيّت خدا نسبت به مشرقها، برداشت ياد شده به دست مى‌آيد