ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٧ - بهشت و دوزخ

فعاليتى يا انفعالى در روان ما بجريان بيفتد و به اضافهء نتايج سطحى آثار و خواصى فعال را در سطوح عميق روان توليد كند .
اين آثار و خواص بعدها در موقعيتهاى مناسب دست به كار مى شوند و نمودهاى روانى ديگرى را به وجود مى آورند و چون ما از ارتباط ميان اين نمودها و فعاليتها و انفعالات گذشته آگاهى نداريم ، خيال مى كنيم آن نمودها امورى تصادفى و اتفاقى و مربوط به بخت و شانس مى باشند .
مانند عقده‌هاى عميق روانى كه در آغاز به وجود آمدن ، نمودهائى ناچيز نشان مى دهند و سپس با گذشت زمان و بروز اختلالات روانى متنوع ، نتايج و خواص ريشه دار خود را بروز مى دهند .
و بالعكس ممكن است يك رفتار عقلانى صحيح و روش عاطفى درست ، رشدى مخصوص در روان ايجاد كند كه نتايج و خواص محاسبه نشده اى را در دنبال خود بياورد و مردم عامى كه اطلاعى از اين علت ندارند ، آن نتايج و خواص را شانس و بخت و تصادف بنامند .
٥ - رويدادهاى ديگر وجود دارند كه از عوامل فوق طبيعى سرچشمه مى گيرند و مردم ناآگاه گمان مى برند كه آن رويدادها بدون علت بوده تصادفى و شانسى و اتفاقى مى باشند .
بعضى از آگاهان هم هستند كه اين نوع رويدادها را به عللى مجهول يا به اصول پيش ساختهء ذهنى نسبت مى دهند . به عنوان مثال انفجار اولين مادهء خلقت كه تدريجا به صورت كهكشانها در آمده است ، مورد اختلاف نظر قرار گرفته است . عاميان و آن گروه از دانشمندانى كه اگر اين حادثهء بنيادين را به علت فوق طبيعت نسبت بدهند ، اصول پيش ساختهء آنان مختل مى گردد ، تصادف و اتفاق را پيش مى كشند ، همان عنوانى كه اگر در آزمايشگاه‌هاى علمى در بارهء ناچيزترين پديده به كار برود ، بكار برندهء آن را فورا از آزمايشگاه به بيمارستان روانى منتقل مى سازند . چون هيچ علتى براى