ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠٧ - ٧ - كار فكرى اكتشافى

فكرى براى پيش برد اهداف عاليهء اجتماع نيز ضرورت دارد .
٧ - كار فكرى اكتشافى - انواع ششگانهء كارهاى فكرى كه مطرح كرديم ، به جز نوع اكتشافى و ابداعى هنر ، چه آگاهانه چه به طور ناخودآگاه از قوانين منطقى پيروى مى كنند . اما نوع هفتم كه كار فكرى اكتشافى ناميده مى شود ، فوق تفكرات منطقى تثبيت شده مى باشد . به همين جهت است كه اكثريت قريب به اتفاق مغزهائى كه به كشفياتى نائل آمده‌اند ، منطقدانان حرفه اى نبوده ، بلكه شايد اطلاعى از فصول و ابواب منطق هم نداشته‌اند . اديسون و مندليف و رونتگن از منطقدانان به شمار نمى روند .
درست است كه انسانى كه به كشف يك مجهول و يا اختراعى موفق مى شود ، بايد كوشش فكرى ، حتى كارهاى عضلانى فراوانى را متحمل شود و چه بسا كه اين كوشش ساليان متمادى به طول انجامد ، بلكه ممكن است رسيدن به يك مطلوب اكتشافى نتيجهء تفكرات و كارهاى عضلانى ديگر انسانها باشد ، ولى جاى ترديد نيست كه مرحلهء اخير كوششها و كارها كه به اكتشاف و اختراع مى انجامد ، اكثرا قابل پيشبينى و محاسبه نمى باشد . كتابى كه در بارهء همين مسئله تأليف شده است ( سرنديبى بودن دانشها ) [١] اثباتكنندهء همين موضوع است كه عامل نهائى انتقال به يك حقيقت تازه ، نتيجهء انديشهء منطقى آگاهانه نيست . كلودبرنار د مى گويد : « هيچ قاعده و دستورى نمى توان به دست داد كه هنگام مشاهدهء امرى معين در سر محقق ، فكرى درست و مثمر كه يك نوع راهيابى قبلى ذهن به تحقيق صحيح باشد ، ايجاد شود . تنها پس از آنكه فكر به وجود و ظهور آمد مى توان گفت چگونه بايد آنرا تابع دستورهاى

[١] نامگذارى كتاب فوق به اين علت است كه مى گويند : يك كشتى در پهنهء اقيانوس سرگردان مى شود و كشتيبان راه مقصد را گم مى كند و حركت كشتى را به حال عوامل محاسبه نشدهء طبيعت اقيانوس و جو آن مى گذارد ، كشتى به وسيلهء بادهاى محاسبه نشده به ساحلى نزديك مى شود ، كشتى نشينان در آنجا پياده مى شوند . اين ساحل سرنديب بوده است .