ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠٨ - ٧ - كار فكرى اكتشافى

معين قواعد منطقى كه براى هيچ محقق انحراف از آن جائز نيست قرارداد ، و لكن علت ظهور آن نامعلوم و طبيعت آن كاملا شخصى و چيزى است مخصوص كه منشاء ابتكار و اختراع و نبوغ هر كس شمرده مى شود . » [١] بلكه بعضى از اكتشافات را مانند اشعهء اى كس سراغ داريم كه كاشف آن رونتگن درصدد كشف آن نبوده ، بلكه مشغول بررسى در اشعهء ديگرى بوده است . و به قول جلال الدين مولوى : گاهى جويندگان به موضوعاتى مى رسند كه اصلا در مسير كار و حركتشان هدفگيرى نمى شود :
< شعر > گفت معشوقم تو بوده ستى نه آن ليك كار از كار خيزد در جهان < / شعر > از طرف ديگر ممكن است كشفكنندهء يك موضوع هدفى از كوششها و كارهاى خود ، جز ارضاى حس كنجكاوى يا لذت وصول به مطلوب نداشته باشد ، در صورتى كه ارزش اقتصادى و ساير شئون حياتى آن به قدرى با عظمت باشد كه به توصيف و تعريف نيايد . و بالعكس ممكن است يك اشتباه فردى يا دسته جمعى در بارهء ارزيابى يك موضوع باعث شود كه انرژى فكرى مصرف شده و زمان كوششهاى طولانى خيلى با ارزشتر و باعظمتتر از موضوع هدفگيرى شده ، باشد .
اكنون كه منظور خود را از فلسفهء بنيادين منطقهء سوم توضيح داديم ، ديگر احتياجى به توضيح مستقل دو كلمهء « اقتصادى » و « انسانى » نداريم و در يك عبارت كلى مى گوئيم : مقصود ما از منطقهء « اقتصادى - انسانى » اينست كه كار و ارزش آن را در زمينهء حيات معقول بررسى كنيم كه مورد ادعا و آرمان همهء مكتبها و متفكران است .
در اين منطقه محور اصلى انسان و حيات معقول اوست ، و هيچگونه بندبازيها و شطرنجبازيهاى اقتصادى و سياسى و هنرى و حقوقى نمى تواند اين محور اصيل را فرعى قرار بدهد ، يا آن را به طورى مسخ كند كه جز نام بىمعنائى

[١] شناخت روشهاى علوم - فيليسين شاله - ترجمهء آقاى مهدوى صفحهء ٤٢ .