تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات - بهشتى، احمد - الصفحة ٧٣ - افزونى تبصره

فصل چهارم سومين استدلال بر تجرّد قوّه عاقله‌

زيادة تبصرة ما كان فعله بالآلة- و لم يكن له فعل خاصّ- لم يكن له فعل فى الألة. [١]

و لهذا فإنّ القوى الحسّاسة لا تدرك آلاتها بوجه؛ لأنّها لا آلات‌ [٢] لها إلى آلاتها و إدراكاتها و لا فعل‌ [٣] لها إلّا بآلاتها.

و ليست القوى العقليّة كذالك‌ [٤]؛ فإنّها تعقل كلّ شي‌ء.

ترجمه‌

افزونى تبصره‌

آن‌چه فعل خود را به وسيله آلت و ابزار انجام مى‌دهد- و خود فعل ويژه‌اى كه بدون آلت و ابزار باشد، ندارد- در آلت و ابزار خود اثرى نمى‌بخشد. [٥]

[١] . جمله شرطيّه است. «كان» فعل شرط و «لم يكن ...» جواب آن است. جمله «و لم يكن له فعل خاصّ» جمله حاليّه است.

[٢] . «آلات» جمع با الف و تاء است و نصب آن به كسره مى‌باشد؛ ولى چون «لا» ى نفى جنس بر سر آن درآمده، مانعى نيست كه به قاعده اسم «لا» ى نفس جنس، مبنى بر فتح شود.

[٣] . اين «لا» نيز نفى جنس و اسم آن، يعنى «فعل» مبنى بر فتح شده است. جمله «و لا فعل ... بالاتها» جمله حاليّه است.

[٤] . «كذلك» خبر «ليست» است.

[٥] . قوّه باصره، به وسيله چشم مى‌بيند و هرگز اين قوّه، بدون ابزار چشم كارآمد نيست.