تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات - بهشتى، احمد - الصفحة ٤١٠ - يك اشكال مهم

پاسخ شيخ الرئيس مطابق قواعد حكمى و فلسفى است. براى همين است كه به نظر خواجه و امام فخر رازى عقايد باطل و اخلاق زشت و ملكات ناپسندى كه در نفس رسوخ يافته و ريشه دوانيده است، انسان را به شدّت مى‌آزارد. [١] گويى شعله‌هاى عذاب از داخل تنور جان گنه‌كاران زبانه مى‌كشد و آنها را گرفتار سوز و گداز مى‌كند.

خواجه مى‌گويد:

و هو نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ* الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ؛ [٢]

عذاب گنه‌كاران آتش برافروخته خداست كه از دل‌ها سر مى‌زند.

خواجه مضمون فوق را از سوره همزه اقتباس كرده است‌ [٣] و اما اين‌كه گفته مى‌شود: آتش جهنم، آتش برافروخته خداست، منافاتى با مدّعاى شيخ الرئيس ندارد؛ چرا كه به مقتضاى توحيد افعالى همه‌چيز مخلوق خداست.

يك اشكال مهم‌

پاسخ شيخ الرئيس بر اين مبناست كه دوزخيان در عالم آخرت، از اعمال يا نتايج اعمال خود، معذّب باشند و كيفردهنده‌اى به جز عمل يا نتيجه عمل مطرح نباشد؛ لكن از بسيارى از آيات و روايات استفاده مى‌شود كه خداوند متعال يا فرشتگان عذاب- كه مأموران او مى‌باشند- گنه‌كاران را كيفر مى‌دهند. گويى كيفر اخروى نيز از سنخ كيفرهاى دنيوى، يعنى وضعى و قراردادى است و يا اين‌كه نوع چهارمى است كه با نوع اوّل، مشابهت دارد و به هر صورت، پاسخ شيخ الرئيس بى‌اعتبار مى‌شود؛ چرا كه اگر خداوند يا فرشتگان- كه از سوى او مأموريت دارند- كيفردهنده باشند، كيفرها و عذاب‌ها شرورى خواهند بود كه باواسطه يا بى‌واسطه به خداوند منسوبند.

[١] . شرحى الاشارات، ج ٢، ص ٨٤- ٨٥.

[٢] . همان، ص ٨٥.

[٣] . آيه‌هاى ٦ و ٧.