تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات - بهشتى، احمد - الصفحة ٣٩٤ - پاسخ اشكال

باشد؟ اگر كسى بخواهد سايه‌اى حادث نشود، بايد جلو حدوث ديوار را بگيرد. كسى كه ديوار مى‌سازد، غرض او بالذات به وجود ديوار و فوايد آن- يعنى حفظ حريم خانه و ملك از دستبرد دشمنان حيوانى و انسانى- تعلّق مى‌گيرد، نه به سايه‌اى كه گاهى مزاحمتى براى او دارد. سايه بالعرض مطلوب است نه بالذات. اگر كسى بخواهد ديوارى بسازد كه سايه نداشته باشد، در حقيقت، چيزى ديگرى غيراز ديوار ساخته است. آن چيزى كه لوازم ضرورى ديوار را ندارد، ديوار نيست. آن چيزى كه لوازم ضرورى آتش را ندارد، آتش نيست و آن چيزى كه لوازم ضرورى آب بر آن مترتّب نيست، چيزى غيراز آب است. براى همين است كه شيخ الرئيس مى‌گويد:

فإذا برئ عن هذا فقد جعل غير نفسه، و كان النّار جعلت غير النّار و الماء غير الماء؛

هرگاه قسم دوم از شرّ اندك- كه از لوازم ضرورى است- بركنار بماند، چيزى غيراز خودش قرار داده شده است. آتش، چيزى غيراز آتش و آب، چيزى غيراز آب شده است.

شيطان هم اگر شيطنت نكند و لوازم ضرورى وجود خود را ظاهر نسازد و اندكى از انسان‌ها تحت تأثير اغواى او به هلاكت دايم و خلود در عذاب گرفتار نشوند، شيطان نيست؛ بلكه يك فرشته پاك و معصوم است؛ چنان‌كه فرشته هم اگر دست‌خوش لوازم ضرورى و شيطانى بشود، ديگر فرشته نيست.

تضاد از لوازم ضرورى بسيارى از موجودات است و برانداختن تضاد، جز با برانداختن متضادها و تعطيل عالم بيكران خير فراوان و شرّ اندك نيست. از نشانه‌هاى قدرت بيكران خداوندى، آفرينش متضادها و پديد آوردن نظام تضادّ است. از اين‌رو، امير المؤمنين عليه السّلام فرمود:

و بمضادّته بين الأشياء عرف أن لا ضدّ له و بمقارنته بين الأشياء عرف أن‌