تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات - بهشتى، احمد - الصفحة ٨٤ - افزونى تبصره

للشّى‌ء الّذى فيه القوّة المتعقّلة [١] و القوّة المتعقّلة مقارنة لها دائما.

فإمّا أن تكون تلك المقارنة [٢] توجب التّعقّل دآئما، أو لا تحتمل التعقّل أصلا.

و ليس و لا [٣] واحد من الأمرين بصحيح.

ترجمه‌

افزونى تبصره‌

اگر قوّه عاقله، منطبع در جسمى مانند قلب يا مغز مى‌بود، يا همواره آن‌را تعقّل مى‌كرد، يا هرگز آن‌را تعقّل نمى‌كرد. [٤] چرا كه قوّه عاقله، در صورتى چيزى را تعقّل مى‌كند كه صورت آن، برايش حاصل شود. [٥]

پس اگر قوّه عاقله، تعقّلى را كه وجود نداشته است، به وجود آورد، صورت معقولى كه برايش موجود نبوده است، برايش موجود مى‌شود. [٦]

و از آن‌جا كه- فرض اين است كه قوّه عاقله، مادّى است، لازم است صورتى كه از ماده برايش موجود مى‌شود، در ماده‌اش موجود باشد. [٧]

و به لحاظ اين‌كه حصول آن صورت، نو پديدار است، با آن صورتى كه همواره در ماده بوده است، مغايرت عددى دارد. [٨] بنابراين، در مادّه واحدى كه داراى اعراض‌

[١] . «هذه الصّورة» مبتدا و جمله «تكون ... فيه القوّة المتعقّلة» خبر است.

[٢] . مصدر باب مفاعله است.

[٣] . عبارت «و لا» پس از «ليس» زايد است. معمولا شيخ الرئيس در نوشته‌هاى خود، پس از «ليس» عبارت «و لا» مى‌آورد.

[٤] . اصل برهان همين است.

[٥] . اين برهان، مقدّماتى دارد. اين قسمت، مقدّمه اوّل است.

[٦] . اين جمله، يك جمله شرطيّه متّصله است كه مقدّم آن، تجدّد تعقّل و تالى آن، لازمه تجدّد تعقّل است كه همان حصول صورت جديد است.

[٧] . بخش اوّل اين جمله اشاره به يك مقدّمه از مقدّمات برهان و بخش دوم اشاره به مقدّمه ديگرى است.

[٨] . اشاره است به تغاير دو صورت.