تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات - بهشتى، احمد - الصفحة ٣١ - فصل بيستوهفتم

زبانه مى‌كشد و چيزى نيست كه از خارج بر او تحميل شده باشد.

بنابراين، عذاب گنهكاران از ناحيه خداوند نيست، تا گفته شود كه چرا خداوند، شخصى را كه در فعل خود اختيارى نداشته است، عقاب مى‌كند؟

وانگهى اگر گفته شود: به مقتضاى ظاهر آيات، عذاب از جانب خداوند است، مشكلى نيست؛ چرا كه در همين عذاب، خير كثير و شرّ قليل است. شخصى كه عذاب مى‌بيند، دچار شر مى‌شود؛ ولى ديگران كه اكثريت مردمند، به خير كثير مى‌رسند؛ چرا كه وعده عذاب، موجب تنبّه ديگران مى‌شود و از ارتكاب معصيت خوددارى مى‌كنند.

*** بايد توجه داشت كه شيخ الرئيس طرفدار مسلك جبر نيست؛ چرا كه علم خداوند به فعل جزئى انسان- از حيث اين‌كه ارادى و اختيارى است- تعلّق گرفته است. بديهى است كه علم و معلوم با يك‌ديگر مطابقت دارند و اگر علم خداوند از انسان سلب اختيار كند، تخلّف معلوم از علم لازم مى‌آيد و اين‌جاست كه بايد بگوييم: علم خداوند، جهل است.

همين‌كه او مى‌گويد: وعده عذاب، موجب تنبّه بيشتر مردم مى‌شود، خود بهترين دليل است بر اين‌كه او طرفدار جبر نيست.

وانگهى لازمه اين‌كه آتش عذاب از درون خود شخص شعله گيرد، اين نيست كه شخص گنه‌كار، در انجام گناه، اختيار نداشته باشد.