و اين قسم تفريع در كلام خداى تعالى بسيار آمده، مانند آيه شريفه‌(أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى‌ سَفَرٍ)[١] كه در آن بعضى از افراد مسلمين كه حالت غير عادى دارند تفريع شده است بر كل مسلمين، و آيه شريفه:(فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ)[٢] كه يك قسم از اقسام سه‌گانه حج را بر اصل مقسم متفرع كرده است، و آيه شريفه:(لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ)[٣] كه يك طايفه از مردم مكلف به انتخاب يكى از دو راه رشد و غى را متفرع كرده بر كل آن مردم و از اين قبيل است آيات ديگر.

[آيه‌(فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ ...) در باره متعه است‌]

و بدون شك مراد از استمتاع مذكور در آيه نكاح متعه است، چون آيه شريفه در مدينه نازل شده، زيرا در سوره نساء واقع شده، كه در نيمه اول بعد از هجرت نازل شده و بيشتر آياتش بر آن شهادت مى‌دهد، و اين نكاح يعنى نكاح متعه و يا بگو نكاح موقت، در آن برهه از زمان در بين مسلمانان معمول بوده، و در آن نيز هيچ شكى نيست- اخبار بر مسلم بودن آن توافق و اتفاق دارد-، حال چه اينكه اسلام آن را تشريع كرده باشد و چه از تاسيسات شارع اسلام نباشد،- بلكه قبل از اسلام هم معمول بوده باشد- پس أصل وجود چنين نكاحى در زمان رسول خدا ٦ و در پيش چشم و گوش آن جناب جاى ترديد نيست، و نيز جاى شك نيست كه در آن ايام نام اين نوع ازدواج همين نام بوده و از آن جز به عنوان متعه تعبير نمى‌كردند، پس چاره‌اى جز اين نيست كه جمله:(فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ) را حمل بر همين نوع نكاح نموده و از آن جمله اين قسم نكاح را بفهميم، هم چنان كه ساير رسوم و سنت‌هايى كه در عهد نزول قرآن به اسماء خودش معروف و شناخته مى‌شده آيات قرآن بر آن معناى معهود حمل مى‌شده، مثلا اگر آيه‌اى در باره حكمى راجع به يكى از آن اسما نازل مى‌شده آن عنوان را امضا مى‌كرده و يا رد و تخطئه مى‌نموده، يا در باره آن عنوان امر مى‌كرده و يا نهى مى‌نموده، چاره‌اى جز اين نبوده كه آن اسما و عناوين را بر همان معانى معروف آن روزش حمل كنند، و هرگز

[١] روزه ايامى معين بر شما واجب شده پس كسى كه از شما مريض يا در سفر باشد ... سوره بقره آيه ١٨٤.

[٢] و چون از بيمارى و دشمنى ايمنى يافتيد، آنهايى كه عمره تمتع آورده‌اند و تا رسيدن احرام حج كامروايى كرده‌اند چنين و چنان كنند ... سوره بقره آيه ١٩٦.

[٣] در دين هيچ اكراهى نيست راه رشد و راه ضلالت روشن شد پس كسى كه به طاغوت كفر ورزد و به خدا ايمان آورد ... سوره بقره آيه ٢٥٦.