و در اينكه به جاى لفظ ابنا كلمه اولاد را به كار برده، دلالتى است بر اينكه حكم يك سهم دختر و دو سهم پسر مخصوص به فرزندانى است كه بدون واسطه از خود ميت متولد شده‌اند و اما فرزندان با واسطه يا نوه و نتيجه و نبيره و پائين‌تر، حكمشان، حكم كسى است كه بوسيله او به ميت متصل مى‌شوند و بنا بر اين پسر زادگان هر چند كه دختر باشند دو سهم مى‌برند و دختر زادگان هر چند كه پسر باشند يك سهم مى‌برند، البته اين در صورتى است كه در حال مرگ مورث هيچيك از فرزندان بلاواسطه او، زنده نباشند و گرنه ارث از آن او خواهد بود و نوه و نتيجه و نبيره ارث نمى‌برند.

و همچنين حكم در برادران و خواهران و فرزندان آنها اين چنين است، يعنى در صورتى كه ميت از طبقه اول هيچ وارثى نداشته باشد، نه پدر و نه مادر و نه فرزند و نه فرزند زاده، و وارث او طبقه دوم يعنى برادر و خواهر و جد و جده باشد، اگر برادر و خواهرش زنده باشند برادران هر يك دو برابر يك خواهر ارث مى‌برند و اگر همه برادران و خواهران ميت قبل از مرگ او مرده باشند و وارث ميت برادر زادگان و خواهر زادگان باشند، برادر زادگان دو برابر خواهر زادگان مى‌برند، هر چند كه دختر باشند و خواهر زادگان نصف برادر زادگان مى‌برند هر چند كه پسر باشند. و اگر قرآن كريم به جاى كلمه اولاد ابنا را آورده بود اين نكته را نمى‌فهماند، چون اين كلمه نفى واسطه را اقتضا نمى‌كند، يعنى هم فرزندان بلاواسطه ابناى انسانند و هم فرزند زادگان، هم چنان كه اين فرق ميان دو كلمه: اب و والد هست يعنى، والد تنها به پدر بلاواسطه مى‌گويند و اب هم در مورد پدر بلاواسطه استعمال مى‌شود و هم در مورد اجداد.

و در اينجا ممكن است اشكال كنى كه پس چرا در اواخر همين آيه تعبير به آبا و ابنا را آورد؟ در پاسخ مى‌گوئيم: در آنجا نمى‌خواست نكته بالا را افاده كند، بلكه عنايت خاصى (كه بيانش به زودى خواهد آمد) در كار بود و آن عنايت باعث شد تعبير را عوض كند.

و اما اينكه در هنگام بيان حكم، تعبير ديگرى آورد و فرمود: (لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ‌)- براى هر نر، چيزى دو برابر سهم ماده است براى اين بود كه اشاره كرده باشد به اينكه رسوم جاهليت (كه ارث بردن زنان را ممنوع مى‌دانست) در اسلام باطل شده و كانه بطلان اين رسم و نيز حكم خدا يعنى ارث بردن زنان را يك حكم معروف وا نمود كرده و فرموده: مردان مثل زنان ارث، مى‌برند ولى دو برابر و به عبارت ديگر ارث زن را اصل در تشريع قرار داده و ارث مرد را

[١] مفردات راغب ص ٥٢٥.