از باب مثال انسان موجودى است طبيعى و داراى اجزايى است كه بگونه‌اى مخصوص تركيب‌يافته است و اين تركيبات طورى است كه نتيجه‌اش مستلزم پديد آمدن اوصافى در داخل و صفاتى در روح و افعال و اعمالى در جسمش مى‌گردد، و بنا بر اين فرض اگر بعضى از افعال و اعمال او از آن وصف و روشى كه طبيعت برايش معين كرده منحرف شود، و خلاصه انسان روش عملى ضد طبيعت را براى خود اتخاذ كند، قطعا در اوصاف او اثر مى‌گذارد، و او را از راه طبيعت و مسير خلقت به جايى ديگر مى‌برد، و نتيجه اين انحراف بطلان ارتباطى است كه او با كمال طبيعى خود و با هدفى كه دارد، به حسب خلقت در جستجوى آن است.

و ما اگر در بلاها و مصيبتهاى عمومى كه امروز جهان انسانيت را فرا گرفته و اعمال و تلاشهاى او را كه به منظور رسيدن به آسايش و سعادت زندگى انجام مى‌شود بى نتيجه كرده و انسانيت را به سقوط و انهدام تهديد مى‌كند بررسى دقيق كنيم، خواهيم ديد كه مهمترين عامل در آن مصيبتها، فقدان و از بين رفتن فضيلت تقوا و جايگزينى به بى شرمى و قساوت و درندگى و حرص است، و بزرگترين عامل آن بطلان و زوال، و اين جايگزينى، همانا آزادى بى حد، و افسار گسيختگى، و ناديده گرفتن نواميس طبيعت در امر زوجيت و تربيت اولاد است، آرى سنت اجتماع در خانه و تربيت فرزند (از روزى كه فرزند به حد تميز مى‌رسد تا به آخر عمر) در عصر حاضر قريحه رأفت و رحمت و فضيلت عفت و حيا و تواضع را مى‌كشد.

و اما اينكه توهم كرده بودند كه ممكن است آثار شوم نامبرده از تمدن عصر حاضر را با فكر و رؤيت از بين برد، در پاسخ بايد گفت: هيهات كه فكر بتواند آن آثار را از بين ببرد، زيرا فكر هم مانند ساير لوازم زندگى وسيله‌اى است كه تكوين آن را ايجاد كرده و طبيعت آن را وسيله‌اى قرار داده، براى اينكه آنچه از مسير طبيعت خارج مى‌شود به جايش برگرداند، نه اينكه آنچه طبيعت و خلقت انجام مى‌دهد باطلش سازد و با شمشير طبيعت خود طبيعت را از پاى در آورد، شمشيرى كه طبيعت در اختيار انسان گذاشت تا شرور را از آن دفع كند و معلوم است كه اگر فكر كه يكى از وسايل طبيعت است در تاييد شؤون فاسد طبيعت بكار برود، خود اين وسيله هم همانند ديگر وسايل فاسد و منحرف خواهد شد و لذا مى‌بينيد كه انسان امروز هر چه با نيروى فكر آنچه از مفاسد را كه فسادش اجتماع بشر را تهديد كرده، اصلاح مى‌كند. همين اصلاح خود نتيجه‌اى تلخ‌تر و بلائى دردناك‌تر را به دنبال مى‌آورد، بلائى كه هم دردناك‌تر و هم عمومى‌تر است.

[بدون فضائل نفسانى زندگى اجتماعى بشر از هم مى‌پاشد]

بله، چه بسا گوينده‌اى از طرفداران اين فكر بگويد كه: صفات روحى كه نامش را