خشونتشان در جنگ و در همه شؤون زندگى، گو اينكه مردان اين مزيت را هم دارند، و يكى از فرق‌هايى كه بين زن و مرد هست بشمار مى‌رود، و بوسيله آن مرد از زن شناخته مى‌شود، و در مجتمع بشرى آثارى عظيم در باب دفاع و جنگ و حفظ اموال و تحمل اعمال شاقه و شدائد و محنت‌ها و نيز در ثبات و سكينت در هنگام هجوم ناملايمات بر آن مترتب مى‌گردد، آثارى كه زندگى اجتماعى بدون آن تمام نمى‌شود، و زنان طبعا نمى‌توانند چنين آثارى از خود نشان دهند، و ليكن در آيه مورد بحث منظور از برترى نمى‌تواند اين باشد، بلكه همان برترى در تعقل است.

هم چنان كه وجود امتيازاتى ديگر در زن كه مجتمع بشرى بى‌نياز از آن نيست باعث نمى‌شود كه ما زن را بخاطر آن برتر از مرد دانسته، و آن امتياز را ماده نقض بر آيه شريفه بگيريم و بگوئيم: اگر مردان در نيروى دفاع و حفظ اموال و ساير امتيازاتى كه بر شمرديم برتر از زنانند، زنان هم در احساسات لطيف و عواطف رقيق برتر از مردانند، هر چند كه مجتمع بدون آن پاى نمى‌گيرد، چون عواطف نامبرده آثار مهمى در باب انس، و محبت، و سكونت دادن به دلها، و رحمت و رأفت، و تحمل بار سنگين تناسل، و حامله شدن، و وضع حمل كردن، و حضانت، و تربيت و پرستارى نسل، و خدمت به خانه دارد، و زندگى بشر با خشونت و غلظتى كه در مردان است، و با نبود لينت و رقت زنان پاى‌گير نمى‌شود، اگر غضب مردان لازم است، شهوت زنان هم مورد نياز است و اگر دفع واجب و ضرورى است، جذب هم لازم و ضرورى است.

و سخن كوتاه اينكه تجهيز مرد به نيروى تعقل و دفاع، و تجهيز زن به عواطف و احساسات، دو تجهيز متعادل است، كه به وسيله آن دو كفه ترازوى زندگى در مجتمع كه مركب از مرد و زن است متعادل شده است، و حاشا بر خداى سبحان از اينكه در كلامش از طريق حق منحرف، و در حكمش مرتكب جور شود،(أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ)[١] (و يا مى‌ترسند از اينكه خداى تعالى عليه آنان سخنى بيجا بگويد و حكمى بجور براند)(وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً)[٢] (و پروردگار تو بر احدى ظلم نمى‌كند) آرى همين خداى تعالى است كه مى‌فرمايد:(بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ)[٣] (شما انسانها بعضى از بعض ديگريد)، و بهمين التيام و بعضيت اشاره مى‌كند در آيه مورد بحث كه مى‌فرمايد(بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‌ بَعْضٍ)[٤]. و

[١] سوره نور آيه ٥٠.

[٢] سوره كهف آيه ٤٩.

[٣] سوره آل عمران آيه ١٩٥- سوره نساء آيه ٢٥.

[٤] سوره نساء آيه ٣٤.