و اين رابطه حقيقى كه بين فرد و جامعه وجود دارد، خواه ناخواه به وجود و كينونتى ديگر منجر مى‌شود، كينونتى در مجتمع و مطابق قوت و ضعف و وسعت و ضيقى كه افراد در وجودشان و قوايشان در خواصشان و آثارشان دارند، و در نتيجه غير از وجود تك تك افراد كه فرضا ده ميليون نفرند يك وجودى ديگر پيدا مى‌شود بنام مجتمع و غير از آثار و خواصى كه تك تك افراد دارند خواص و آثارى ديگر و از همه قوى‌تر پيدا مى‌شود، بنام آثار اجتماع.

(صد هزاران خيط يكتا را نباشد قوتى‌		چون به هم برتافتى اسفند يارش نگسلد

- مترجم)

[هويت و شخصيت مستقل براى اجتماع در اسلام‌]

و به همين جهت قرآن كريم غير از آنچه كه براى افراد هست وجودى و عمرى و كتابى و حتى شعورى و فهمى و عملى و اطاعتى و معصيتى براى اجتماع قائل است، مثلا در باره عمر و اجل امت‌ها مى‌فرمايد:(وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ)[٣].

و در باره كتاب خاص بهر امتى مى‌فرمايد:(كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى‌ إِلى‌ كِتابِهَا)[٤].

و در باره درك و شعور هر امتى مى‌فرمايد:(زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ)[٥].

و در باره عمل بعضى از امتها فرموده:(مِنْهُمْ أُمَّةٌ، مُقْتَصِدَةٌ)[٦].

و در باره طاعت امت فرموده:(أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ)[٧].

و در باره معصيت امتها فرموده:(وَ هَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ، لِيَأْخُذُوهُ وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ)[٨]، يعنى هر امتى در صدد بر آمد تا رسول خود را دستگير كنند و با باطل عليه حق مجادله كردند تا شايد به وسيله آن، حق را از بين ببرند، در

[١] هان اى مردم ما همه شما را از يك مرد و يك زن آفريديم. سوره حجرات آيه: ١٣ .

[٢] شما نوع بشر بعضى از بعضى ديگريد. سوره آل عمران آيه: ٩٥ .

[٣] براى هر امتى اجلى است كه رسيدنش را نه مى‌توانند جلو بيندازند و نه عقب. سوره اعراف آيه: ٣٤ .

[٤] و هر امتى به سوى كتابش خوانده مى‌شود. سوره جاثيه آيه: ٢٨ .

[٥] عمل هر امتى را براى آن امت زينت قرار داديم در نتيجه زشت را زيبا و زيبا را زشت مى‌يابند.

سوره انعام آيه: ١٠٨ .

[٦] بعضى از امت‌ها داراى دركى صحيح‌اند. سوره مائده آيه: ٦٦ .

[٧] امتى است قائم و شب‌زنده‌دار كه آيات خدا را تلاوت مى‌كنند. سوره آل عمران آيه: ١١٣ .

[٨] سوره غافر آيه: ٥