و اگر- در جنگ پيروز شويد، و فضل و كرمى از خدا به شما برسد- و غنيمتى به دست آوريد- آن وقت بطور يقين خواهند گفت گويا هيچ رابطه مودتى با شما ندارند-: اى كاش با آنان مى‌بودم تا به فوزى بزرگ كامياب مى‌شدم (٧٣).

پس كسانى كه زندگى دنيا را مى‌فروشند، و آخرت را مى‌خرند، بايد در راه خدا پيكار كنند و كسانى كه در راه خدا پيكار مى‌كنند تا كشته شوند و يا بر دشمن چيره گردند به زودى اجرى عظيمشان مى‌دهيم (٧٤).

چرا در راه خدا و نجات بيچارگان از مردان و زنان و كودكان پيكار نمى‌كنند؟ بيچارگانى كه مى‌گويند بار الها ما را از اين سرزمين كه مردمش همه ستمگرند بيرون كن، و نجات بده، و از ناحيه خود سرپرستى بر ايمان بفرست، و يا از جانب خود يار و مدد كارى برايمان روانه كن (٧٥).

كسانى كه ايمان آورده‌اند، در راه خدا پيكار مى‌كنند، و آنها كه كفر را پيشه خود كرده‌اند در راه طاغوت مى‌جنگند، پس شما اى مؤمنان با ياران شيطان پيكار كنيد، كه كيد شيطان هميشه ضعيف بوده است (٧٦).

بيان آيات [ (در باره جهاد و جنگ)]

به طورى كه ملاحظه مى‌كنيد اين آيات در مقايسه با آيات قبل به منزله ذى المقدمة نسبت به مقدمه است. ساده‌تر بگويم آن آيات سخن از اطاعت خدا و رسول و اولى الامر داشت تا در اين آيات غرض از آن اطاعت را كه صبر در مقابل جهاد در راه خدا است بيان كند، و معلوم است كه تحريك مؤمنين بسوى جهاد جز اين كه مردم مطيع خدا و رسول و اولى الامر باشند، به نتيجه نمى‌رسد مخصوصا در ايامى كه اين آيات نازل مى‌شده مؤمنين در محنتى شديد قرار داشتند، چون نزول اين آيات در ربع دوم از مدت اقامت رسول خدا ٦ در مدينه بوده، كه دشمنان دين از هر طرف هجوم آوردند، تا نور خدا را خاموش سازند، و بنيان دين را كه در حال بالا رفتن بود براندازند، رسول خدا ٦ از يك طرف با مشركين مكه و طاغوت‌هاى قريش مى‌جنگيد، و از سوى ديگر سريه (لشكر كوچك) ها به اطراف شبه جزيره عربستان گسيل مى‌داشت، و از سوى ديگر سرگرم استوار ساختن پايه‌هاى دين در بين مؤمنين بود، و از سوى ديگر در داخل با جمعيت منافقين كه مردمى نيرومند و پولدار و صاحب نفوذ بودند رو به رو بود، جمعيتى كه در روز جنگ احد معلوم شد عددشان از نصف مسلمانان خيلى كمتر نبوده (در سابق كه روايات جنگ احد را نقل كرديم گذشت، كه رسول خدا ٦ در روز جنگ احد با هزار نفر سرباز از شهر بيرون رفت و از اين عده‌