شبهه‌اش حل و يا بطلان نظريه‌اش (البته اگر باطل باشد) روشن گردد، و قرآن كريم در اين مقام مى‌فرمايد:(الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ، أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ، وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ)[١].

و ثانيا: در طرز تفكر خود آزادند، به همان معنايى كه براى آزادى كرديم و اين قسم از آزادى به ما اجازه نمى‌دهد كه نظريه شخصى خود را و يا شبهه‌اى را كه داريم قبل از عرضه به قرآن و به رسول خدا ٦ و به پيشوايان هدايت، در بين مردم منتشر كنيم براى اينكه انتشار دادنش در چنين زمانى، در حقيقت دعوت به باطل و ايجاد اختلاف بين مردم است، آن هم اختلافى كه كار جامعه را به فساد مى‌كشاند.

و اين طريقه بهترين طريقه‌اى است كه مى‌توان بوسيله آن امر جامعه را تدبير و اداره كرد، چون هم در تكامل فكرى را بر روى جامعه باز مى‌گذارد، و هم شخصيت جامعه و حيات او را از خطر اختلاف و فساد حفظ مى‌كند.

و اما اينكه مى‌بينيم در ساير رژيم‌ها، زورمندان عقيده و فكر خود را بر نفوس تحميل مى‌كنند، و با زور و توسل به شلاق و شمشير و يا چماق تكفير و يا قهر كردن و روى گرداندن و ترك آميزش و ... غريزه تفكر را در انسانها مى‌ميرانند، ساحت مقدس اسلام و يا به عبارت ديگر ساحت حق و دين قويم منزه از آن است، و حتى منزه از تشريع حكمى است كه اين روش را تاييد كند، اين روش از خصايص كيش نصرانيت است، كه تاريخ كليسا از نمونه‌هاى آن بسيار دارد (و مخصوصا در فاصله بين قرن پانزدهم و قرن شانزدهم ميلادى كه ايام بحران اين تحميل‌ها و زور و ضرب‌ها بود)، و نمونه‌هايى از جنايت و ظلم را ضبط كرده كه بسيار شنيع‌تر و رسواتر از جناياتى است كه به دست ديكتاتورها و طاغوت‌ها و به دست قسى القلب‌ترين جنايت‌پيشه‌ها صورت گرفته است.

و ليكن با كمال تاسف ما مسلمانان اين نعمت بزرگ و لوازمى كه اين آزادى (يعنى آزادى عقيده توأم با تفكر اجتماعى) در بر دارد را از دست داديم، همانطور كه بسيارى از نعمت‌هاى بزرگى را كه خداى سبحان در سايه اسلام بما ارزانى داشته بود از كف نهاديم، و بدين جهت از كف نهاديم كه در باره وظايفى كه نسبت به خداى تعالى داشتيم كوتاهى كرديم.

[١] كسانى كه سخنى را مى‌شنوند، و بهترينش را پذيرفته سپس از آن پيروى مى‌كنند، كسانى هستند كه خدا هدايتشان نموده و آنها صاحبان خرد هستند. سوره زمر آيه ١٨ .