يك سهم برايشان ذكر شده، و يا بگو بهمان كسانى مى‌دهند كه نقص بر آنان وارد مى‌شد، نظير آن صورتى كه از ميت يك دختر بماند و يك پدر، كه دختر (٢/ ١) مال را به فريضه مى‌برد، و پدر يك سدس (٦/ ١) را، و بقيه كه دو سدس (٦/ ٢) است بعنوان رد به دختر داده مى‌شود.

و ليكن عمر بن خطاب در ايام خلافتش اين حكم را تغيير داد، و چنين باب كرد كه در صورت زيادتى سهام بر مال، سهام را خرد نموده، و نقيصه را بر همه وارد كنند، كه اصطلاحا آن را (عول) مى‌گويند، و علماى اهل تسنن در صدر اول در صورت زيادتى مال بر سهام، زيادتى مال را به خويشاوندان پدرى ميت دادند، كه اصطلاحا اين را (تعصيب) مى‌گويند، ولى در شيعه (عول و تعصيب) نيست. (توضيح بيشتر اين معنا انشاء اللَّه در بحث روايتى آينده از نظر خواننده مى‌گذرد).

٤- چهارمين اصلى كه بعد از دقت در سهام مردان و زنان در ارث استفاده مى‌شود اين است كه سهم زن فى الجمله كمتر از سهم مرد است، مگر در پدر و مادر كه سهم مادر نه تنها كمتر از سهم پدر نيست، بلكه گاهى بحسب فريضه از سهم پدر بيشتر هم مى‌شود، و اى بسا بتوان گفت كه مساوى بودن مادر با پدر و در بعضى صور بيشتر از آن بودنش براى اين جهت است كه مادر از نظر رحم چسبيده‌تر از پدر به فرزند است، و تماس و برخورد او با فرزند بيشتر از تماس و برخورد پدر است، و مادر در حمل و وضع و حضانت فرزند و پرورش او رنج بيشترى را تحمل مى‌كند، هم چنان كه خداى تعالى در آيه:(وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ، كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً)[١] بعد از سفارش در باره احسان به پدر و مادر هر دو، در خصوص مادر مى‌فرمايد: مادر او را به زحمت و رنج حامله مى‌شود، و با زحمت و مشقت مى‌زايد، و حد اقل سى ماه حمل او و شير دادنش طول مى‌كشد، پس اگر سهم مادر بر خلاف هر زن ديگر كه سهمش نصف سهم مرد است برابر سهم پدر، و در بعضى فرضيه‌ها بيش از آن است بطور قطع بخاطر اين است كه شارع مقدس خواسته است جانب مادر را غلبه دهد، و او را شايسته احترام بيشترى نسبت به پدر، معرفى كند.

[حكمت موجود در تفاوت سهام مردان با سهام زنان در ارث‌]

و اما اينكه در غير مادر گفتيم: سهم هر زنى فى الجمله نصف سهم مرد، و سهم مردها دو برابر سهم زنان است، علتش اين است كه اسلام مرد را از جهت تدبير امور زندگى كه ابزار آن عقل است قوى‌تر از زن مى‌داند و مخارج مرد را هم بيش از مخارج زن دانسته چون مخارج زن هم به عهده مرد است، و بدين جهت فرموده:

[١] سوره احقاف آيه ١٥.