(فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً) يعنى اگر مى‌ترسيد نتوانيد بين چند همسر به عدالت رفتار كنيد تنها يك زن بگيريد و نه بيشتر، در اين جمله حكم مساله را معلق به خوف كرد نه علم ، فرمود: اگر مى‌ترسيد بين چند همسر ... و نفرمود: اگر مى‌دانيد كه نمى‌توانيد عدالت بر قرار كنيد ... و علتش اين است كه در اين امور- كه وسوسه‌هاى شيطانى و هواهاى نفسانى اثر روشنى در آن دارد- غالبا علم براى كسى حاصل نمى‌شود و قهرا اگر خداى تعالى قيد علم را آورده بود مصلحت حكم، فوت مى‌شد.

(أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) منظور از اين تعبير كنيزان زر خريد هستند، آيه مى‌فرمايد: آن كس كه مى‌ترسد بين همسران خود به عدالت رفتار ننمايد با يك زن ازدواج كند و اگر خواست كه بيش از يك زن داشته باشد بايد كنيز بگيرد، چرا كه خداوند تعالى تقسيم (عدالت) را بر مردان در رابطه با كنيزان واجب نفرموده است.

و از اينجا واضح مى‌شود كه منظور از اين سفارش اين نيست كه بخواهد ظلم به كنيزان را تجويز كند (و بفرمايد: رعايت عدالت در ميان همسران آزاده لازم است، اما در بين كنيزان لازم نيست، و جايز است بين آنان به ظلم رفتار كنيد)، چون در جاى ديگر فرموده كه: خداوند ظالمان را دوست نمى‌دارد و نيز فرموده: (لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ)- خدا نسبت به بندگانش ظلم روا نمى‌دارد بلكه منظور همين است كه چون تقسيم همخوابگى در ميان كنيزان تشريع نشده، رعايت عدالت در بينشان آسان‌تر است.

و به خاطر همين نكته، بايد بگوئيم كه منظور از ذكر ملك يمين (برده) اين است كه مسلمانان به صرف اينكه كنيزان را بعنوان ملك يمين (و نه با نكاح) اخذ كرده و با آنان جماع مى‌كنند، كافى است و اما مساله ازدواج آنان تا چهار نفر يا بيشتر مطلب مورد نظر، در اين آيه نيست بلكه آن نيز خود مطلب جداگانه‌اى است كه بزودى در ذيل آيه: (وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا) [١] مى‌آيد و در آنجا متعرض اين مساله خواهد شد.

(ذلِكَ أَدْنى‌ أَلَّا تَعُولُوا ...) كلمه عول مصدر فعل تعولوا و به معناى ميل و انحراف است يعنى اين طريقه به همين وجهى كه تشريع شده است شما را به منحرف نشدن از راه ميانه و حد وسط نزديك‌تر

[١] سوره نساء، آيه ٢٥ .