برگزيده تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٤ - «محكمه وجدان»

انسانها آغاز مى‌گردد «آن روز انسان مى‌گويد: راه فرار كجاست!» (يقول الانسان يومئذ اين المفر).

آرى! انسانهاى كافر و گنهكار كه روز قيامت را تكذيب مى‌كردند آن روز از شدت خجالت و شرم پناهگاهى مى‌جويند، و از سنگينى بار گناه و ترس از عذاب راه فرار مى‌طلبند.

(آيه ١١)- ولى به زودى به آنها گفته مى‌شود: «هرگز چنين نيست، راه فرار و پناهگاهى وجود ندارد» (كلا لا وزر).

(آيه ١٢)- «آن روز قرارگاه نهائى تنها به سوى پروردگار تو است» (الى ربك يومئذ المستقر).

(آيه ١٣)- سپس مى‌افزايد: «در آن روز انسان را از تمام كارهائى كه از پيش يا پس فرستاده آگاه مى‌كنند» (ينبؤا الانسان يؤمئذ بما قدم و اخر).

منظور از اين دو تعبير اعمالى است كه در حيات خود از پيش فرستاده، يا آثارى كه بعد از مرگ از او باقيمانده، اعم از سنت نيك و بد كه در ميان مردم گذاشته و به آن عمل مى‌كنند و حسنات و سيئاتش به او مى‌رسد، و يا كتاب و نوشته‌ها، و بناهاى خير و شر، و فرزندان صالح و ناصالح، كه آثارش به او مى‌رسد.

در حديثى از امام باقر عليه السّلام در تفسير اين آيه آمده است كه فرمود: «در آن روز به انسان خبر مى‌دهند آنچه از خير و شر را مقدم داشته، و آنچه مؤخر نموده است، از سنتهائى كه از خود به يادگار گذارده، تا كسانى كه بعد از او مى‌آيند به آن عمل كنند، اگر سنت بدى بوده به اندازه گناه عمل كنندگان بر او خواهد بود، بى‌آنكه چيزى از گناه آنان بكاهد، و اگر سنّت خيرى بوده همانند پاداشهاى آنها براى او خواهد بود بى‌آنكه چيزى از اجر آنها كاسته شود».

(آيه ١٤)- در اين آيه مى‌افزايد: گرچه خداوند و فرشتگان او، انسان را از تمام اعمالش آگاه مى‌كنند، ولى نيازى به اين اعلام نيست، «بلكه انسان خودش از وضع خود آگاه است» (بل الانسان على نفسه بصيرة). و خود و اعضايش در آن روز بزرگ شاهد و گواه او هستند.