برگزيده تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٣٧ - فضيلت تلاوت سوره

منظور از «حشر» در اينجا اجتماع و حركت مسلمانان از مدينه به سوى قلعه‌هاى يهود، و يا اجتماع يهود براى مبارزه با مسلمين است، و از آنجا كه اين نخستين اجتماع در نوع خود بود در قرآن به عنوان «لأوّل الحشر» ناميده شده، و اين خود اشاره لطيفى است به برخوردهاى آينده با يهود «بنى نضير» و يهود «خيبر» و مانند آنها.

سپس مى‌افزايد: «شما هرگز گمان نمى‌كرديد كه آنها (از اين ديار) خارج شوند و خودشان نيز گمان مى‌كردند كه دژهاى محكمشان آنان را از عذاب الهى مانع مى‌شود» (ما ظننتم ان يخرجوا و ظنوا انهم مانعتهم حصونهم من الله).

آنها چنان مغرور و از خود راضى بودند كه تكيه‌گاهشان دژهاى نيرومند و قدرت ظاهريشان بود، ولى از آنجا كه خدا مى‌خواست بر همه روشن سازد كه چيزى در برابر اراده او قدرت مقاومت ندارد حتى بدون آن كه جنگى رخ دهد آنها را از آن سرزمين بيرون راند! لذا در ادامه آيه مى‌فرمايد: «اما خداوند از آنجا كه گمان نمى‌كردند به سراغشان آمد، و در دلهايشان ترس و وحشت افكند، به گونه‌اى كه خانه‌هاى خود را با دست خويش و با دست مؤمنان ويران مى‌كردند» (فاتاهم الله من حيث لم يحتسبوا و قذف فى قلوبهم الرعب يخربون بيوتهم بايديهم و ايدى المؤمنين).

آرى! خدا اين لشكر نامرئى، يعنى؛ لشكر ترس را كه در بسيارى از جنگها به يارى مؤمنان مى‌فرستاد بر قلب آنها چيره كرد، و مجال هرگونه حركت و مقابله را از آنها سلب نمود، آنها خود را براى مقابله با لشكر برون آماده كرده بودند بى‌خبر از آن كه خداوند لشكرى از درون به سراغشان مى‌فرستد.

و در پايان آيه به عنوان يك نتيجه گيرى كلى مى‌فرمايد: «پس عبرت بگيريد اى صاحبان چشم»! (فاعتبروا يا اولى الابصار).

(آيه ٣)- اين آيه مى‌افزايد: «و اگر نه اين بود كه خداوند ترك وطن را بر آنان مقرّر داشته بود آنها را در همين دنيا مجازات مى‌كرد» (و لو لا ان كتب الله عليهم الجلاء لعذبهم فى الدنيا).