٣. ساكنان محلى؛ از طريق سؤالهايى كه از اين افراد مى‌شد، اخبارى به دست مى‌آمد كه كاشف از محورهاى تحرك و ديگر فعاليتهاى دشمن بود، چنان‌كه در دو غزوه بدر و خيبر و نيز در غزوه تبوك از اخبار قبايلى كه در جانب تحرك نيروهاى دشمن سكونت داشتند، استفاده شد.
٤. گشتيهاى شناسايى دوربرد.
٤- ٢. منطقه عملياتى آينده‌ شناسايى منطقه عملياتى آينده با ابزارهاى شناسايى گوناگونى به انجام مى‌رسيد و فرمانده كل نيز خود در انجام اين مهم شركت مى‌جست، مثل غزوه‌هاى بدر، احد، خندق، خيبر.
مهم‌ترين راههاى شناسايى مورد استفاده رسول خدا (ص)، مراقبت و استراق سمع بود.
كار مراقبت به وسيله سريّه‌هاى شناسايى انجام مى‌شد، زيرا اين سريه‌ها به مراقبت دشمن از داخل و خارج و همه جهات احتمالى، در دو سطح استراتژيكى و تاكتيكى اقدام مى‌كردند.
كار مراقبت در سطح تاكتيكى به وسيله نگهبانان سپاه اسلام يا ديده‌بانهاى مستقر در طول راه كاروانهاى دشمن انجام مى‌شد، چنان كه در جنگ بدر يكى از اين ديده‌بانها در جايى به نام نخبار مستقر شد و حركت دشمن را زير نظر گرفت، و نيز سريّه زيد بن حارثه كه براى مراقبت و پاسدارى در نقطه‌اى به نام عيص مستقر گرديد. ديده‌بانها براى حسن انجام وظيفه مراقبت، در جاهاى بلند مستقر مى‌شدند.
ديده‌بانان هميشه در تقاطى دور از ديد دشمن پنهان مى‌شدند و از قدرت شنوايى و بينايى خود استفاده مى‌كردند و چنانچه دچار آسيب و زيان هم مى‌شدند، از اجراى مأموريت باز نمى‌ايستادند. براى مثال، ديده‌بانى به نام أنيس بن ابو مرثد غنوى در جنگ حنين با وجود تحمل دشواريهاى بسيار ثبات ورزيد. در سريه غالب بن عبداللّه ليثى نيز ديده‌بان با وجود آنكه تير خورد و مجروح گرديد، در كار خود ثبات ورزيد.
اما استراق سمع، رسول خدا (ص) از اين شيوه در شب و حالتهاى سردرگمى و اوضاع بد جوّى استفاده مى‌فرمود، به اين ترتيب كه عنصر استراق سمع كننده در نهايت پنهان‌كارى نزد دشمن مى‌رفت و پس از شنيدن سخنانشان باز مى‌گشت و شنيده‌هايش را گزارش مى‌داد، مانند