آيين نبرد در عصر پيامبر(ص) - ضاهر وتر - الصفحة ١٤١
الاغ براى مسافتهاى كوتاه و به طور معمول در داخل مدينه و براى كارهاى غيرنظامى استفاده مىشد. شتر تا رسيدن رزمندگان به صحنه پيكار در پىشان مىآمد. آنان ابزارآلات جنگى و اقلام احتياطى خود و نيز علوفه شتر را با آن حمل مىكردند.
در برخى موارد زنان در درون هودجها روى شتر حمل مىشدند و همراه عقبدار و پشت سر ديگر نيروها حركت مىكردند.
سپاه با توجه به شمار رزمندگان و شترها، به چند گروه نقليه تقسيم مىشد. هر گروه دو، سه يا چهار رزمنده را شامل مىشد. سپس وسايل نقليه مانند يك كاروان بزرگ به دنبال يك گروه از آنان حركت مىكرد. طول ستون در حال حركت بستگى به شمار شتران و سربازان در حال انتقال داشت.
٦- ١. تغذيه عمده غذايى كه رزمندگان سپاه اسلام در جنگها مىخوردند، خرما، ملخ، گوشت- بيشتر گوشت شتر-، گندم، مويز، كشك، نان، قاووت، برخى غذاهاى آماده شده از گندم، آرد، خيارچنبر و شير بود.
در اين ميان غذاى اصلى خرما بود كه سرباز از آن در هنگام هجوم، دفاع، حركت و اقامت پشتيبانى مىشد و دستكم يك صاع آن را با خود مىبرد و باقيمانده را- اگر داشت- در خانهاش انبار مىكرد و در طول سال مىخورد.
اما منابع تهيه غذا اينها بود: خود نظاميان، ساكنان بومى، شكار و برخى از توانگرانِ سپاه، كه گاه تهيه غذاى سپاه را برعهده مىگرفتند.
تغذيه رزمندگان اسلام يك نوبت در روز بود كه پيش از حركت يا در آغاز نبرد و يا هنگام احساس گرسنگى تناول مىكردند. بيشتر وقتها مقدار غذا كافى نبود و تنها از چند دانه خرما يا از گوشت شترى كه ميان صد رزمنده تقسيم مىشد، تشكيل مىگرديد و گاه به دليل نبود غذاى كافى، گرسنگى مىكشيدند. از اين رو، در برخى نبردها غذا جيرهبندى مىشد و رزمندگان به ناچار از گياهان و برگ درختان استفاده مىكردند. گاهى ته مانده غذاها را مىخوردند و يا شترانى را كه وسيله نقل و انتقالشان بودند مىكشتند، چنان كه از گوشت اسب، الاغ و گورخر، سوسمار و غيره نيز استفاده مىكردند.