يكم- طرح‌ريزى و سازماندهى: اين دو عامل، از عناصر اساسى بناى دولت، ساختن انسانها، سپاه و ديگر نهادهاى اجتماعى است. پيش از آنكه رسول خدا (ص) به آماده‌سازى نيروى نظامى بپردازد و گروههاى مختلف به وى بپيوندند، در مكه نقشه تشكيل دولت جديدى را به مركزيت مدينه طرح‌ريزى مى‌فرمود و به اين منظور در موسم حج با گروهى از مردم مدينه يك پيمان شبه نظامى بست. به مردم پيشنهاد كرد كه دين جديد را بپذيرند و تضمين كرد كه به اختلافهاى ديرينه اوس و خزرج پايان دهد و به آنها توصيه فرمود كه در مدينه از اسلام تبليغ كنند. هنوز موسم حج سال ديگر فرا نرسيده بود كه هيأتى بزرگ‌تر از هيأت نخست به مكه آمد و اولين بيعت با آن حضرت بسته شد. آنگاه رسول خدا (ص) مصعب بن عمير را به مدينه فرستاد تا به آموزش تعاليم اسلامى بپردازد و او نخستين سفير دولت نوپاى اسلامى بود. در سال سوم، هفتاد و سه مرد و دو زن از اوس و خزرج به حج آمدند و در بيعت عقبه دوم تعهد كردند كه از آنچه زنان و فرزندانشان را حفظ مى‌كنند آن حضرت را نيز حفظ كنند. از پيامدهاى طراحى اين پيمان گسترش عقيده اسلامى و فراهم آمدن پايگاهى مادى و امنيتى براى مسلمانان در مدينه و حفظ فرمانده كل از آزار و اذيت بود. به دنبال آن سپاه اسلام ساماندهى شد و قريش و همپيمانانش را مورد تهديد قرار داد.
سپاه اسلام از مهاجران و انصار (اوس و خزرج) تشكيل مى‌شد. مهاجران طلايه‌دار پيكار سپاهى بودند كه به زودى از همه قبايل تشكيل گرديد. براى هر قبيله فرماندهى تعيين شد و مجموعه سپاه يك فرمانده كل داشت كه آن را منظم مى‌ساخت و با توجه به مأموريت، اوضاع و احوال حاكم بر دوست و دشمن و زمين، سازماندهى آن را تجديد مى‌كرد. آن حضرت سپاهش را به طلايه (پيش‌قراولان)، ساقه، ميمنه (جناح راست)، ميسره (جناح چپ) و قلب تقسيم فرمود و به شناسايى و اطلاعات اهميت بسيار مى‌داد. همچنين به سازماندهى گروههاى از جان گذشته كه اجراى مأموريتهاى دشوار را به عهده مى‌گرفتند، اهتمام فراوان مى‌ورزيد.
براى مثال، محمد بن مسلمه موظف به قتل كعب بن اشرف شد كه نسبت به اسلام، پيامبر (ص) و مسلمانان بدرفتارى كرده بود و عبدالله بن عتيك قتل سلام ابن أبى الحقيق را به عهده گرفت.
دوم- تصميم قاطع: اصولًا تصميم قاطع زمانى گرفته مى‌شود كه مواضع دشمن به طور