آيين نبرد در عصر پيامبر(ص)

آيين نبرد در عصر پيامبر(ص) - ضاهر وتر - الصفحة ٣٢

اما مهم‌ترين كتابهاى تاريخ اينهايند: تاريخ ابن خياط، التاريخ الكبير بخارى، تاريخ طبرى، تاريخ ابن عساكر، الكامل فى التاريخ ابن اثير، البداية والنهاية ابن كثير؛ چنان‌كه كتابهايى چون الروض الانف سهيلى كه به تفسير سيره رسول خدا (ص) پرداخته‌اند نيز اين موضوع را مورد بحث قرار داده‌اند.
كتابهاى روايى، فقهى، اصول فقه و مديريت نيز ابوابى را به مسائل مربوط به جنگ اختصاص داده‌اند كه در صدر آنها آثار زير قرار دارند:
صحيح بخارى (جزء پنجم: كتاب المغازى)، صحيح مسلم (جزء سوم: كتاب الجهاد والسير)، سنن ابن ماجه (جزء دوم: كتاب الجهاد) سنن ابى داود (جزء سوم: كتاب الجهاد)، سنن ترمذى (جزء ششم: كتاب الجهاد)، سنن نسائى (جزء ششم: كتاب الجهاد)، سنن دارمى (جزء دوم: كتاب الجهاد والسير)، سنن دار قطنى (كتاب السير) المنصف صنعانى (جزء پنجم)، كتاب المغازى و المسند ابوحنيفه (كتاب الجهاد والسير)، كتاب السير على السير الواقدى شافعى (جزء ششم: كتاب جراح العمد)، مسند حميرى (كتاب المغازى والجهاد)، معالم السنن ابوسليمان خطابى و التهذيب ابن قيم جوزى.
در اين ميان صحيح بخارى، هم اهميت تاريخى دارد و هم نظامى، زيرا اخبار را در زمان خودشان نقل كرده و همه جنگها را از غزوه عشيره گرفته تا غزوه تبوك به ترتيب زمانى آورده است. او در هنگام بحث از هر جنگ، با نقل روايات متعدد درباره جوانب گوناگون آن تصوير صحيح و كاملى از آن جنگ در ذهن خواننده پديد مى‌آورد.
براى يافتن جزئيات بيشتر موضوع بايد كتابهاى جغرافياى تاريخى را نيز جست‌وجو كرد كه مهم‌ترينشان اينهاست: اخبار مكه نوشته ازرقى؛ تاريخ مكة المشرفة قطب الدين؛ العقد الثمين فاسى؛ معجم ما استعجم بكرى؛ معجم البلدان حموى. از برجسته‌ترين ويژگيهاى اين تواريخ و معجمها اين است كه محيط و مكان جنگ و مسيرهاى حركت را تعيين كرده‌اند و همچنين تصوير روشنى از حيات اقتصادى حاكم بر آن روزگار به دست مى‌دهند كه دانستنش براى هر پژوهشگر نظامى لازم است.
برخى از كتابهاى اخلاقى نيز بسيارى از مسائل مربوط به سازمان نظامى و اخلاق فرماندهى رسول اكرم (ص) را در بردارند كه از بين آنها، موارد زير ارزشمندتر است: طبقات ابن سعد