آيين نبرد در عصر پيامبر(ص) - ضاهر وتر - الصفحة ٤٦
آنجا موجود بود، مانند راههاى موازى فرات از عراق تا شام، راههاى ميان يثرب و مكه، و مكه و عراق و راههايى كه شهرها و روستاهاى جزيرة العرب را به هم متّصل مىكرد.
٢. اسلحه: مهمترين قلم تداركاتى روزگار جاهلى را اسلحه تشكيل مىداد. رزمندگان پيش از رفتن به جنگ مسلح مىشدند و در اثناى نبرد پشتيبانى تسليحاتى نمىگرديدند.
بنابراين، اگر شمشير رزمندهاى مىشكست يا تيرهاى او تمام مىشد، چنانچه خود چيزى در اختيار داشت استفاده مىكرد و گرنه از ادامه پيكار باز مىماند.
٣. غذا و آب: مهمترين غذاى مورد استفاده در پشتيبانى، خرما، انگور يمن و طايف، عناب، ماهى، ملخ، نان جو، خيارچنبر و گوشت شكار بود. در اين ميان خرما غذاى اصلى بود.
مدينه به داشتن خرماى خوب و فراوان شهرت داشت. سرشت عرب بر كمخورى نهاده شده است و مىتواند روزانه با چند خرما سر كند. در سالهاى قحطى نيز از چيزهايى مثل پوست، گوشت خارپشت، مار و گوشت شكار و غيره تغذيه مىكرد.
اما آب در پشتيبانى از اقلام استراتژيك بود. آب مسير سپاه را تعيين مىكرد و طرفين نبرد براى دستيابى بدان از هم پيشى مىگرفتند و طرف مقابل را از آن منع مىكردند. در هنگام اقامت و يا استراحت، نزديكى به آب براى سپاه بسيار اهميت داشت. از اين رو، براى انبار كردن آب و نگهدارى آن در چاهها، حوضهاى بزرگ يا مشك- كه هر عدد آن ويژه ده رزمنده بود- يا مخازن سنگى نهايت تلاش را به خرج مىدادند. مخازن آب در هنگام جنگ بويژه در دفاع و محاصره و در فصل تابستان پراهميت بود.
٤. پوشاك و مسكن: رزمندگان روزگار جاهليت، لباسهاى گوناگون و متفاوتى مىپوشيدند، و در لباس آنها چيزى كه موجب تمييز آنان از ديگران شود وجود نداشت. رنگ و نوع عمامهها و زره و شمشير و ابزار جنگى آنها با اندكى اختلاف شبيه هم بود. بر سر، عمامه يا قلنسوه مىگذاشتند و تنپوش آنان جُبه يا بُرَنس (عبا يا جبه كلاهدار) يا پيراهن يا جامه سياه نقشدار يا ردا و ازار و نَمره (پارچه ضخيم خط دار) يا برد يمانى بود و كفش كوتاه به پا مىداشتند.
مسكن از پوست، پشم، مو و كرك ساخته مىشد. هر چند كمتر اتفاق مىافتاد كه اعراب در اثناى جنگ از چادر استفاده كنند، زيرا آنها به شيوه كرّ و فرّ مىجنگيدند و نيازمند اقامت درازمدت در بيرون از منازلشان نبودند. سپاه اسلام نيز در روزگار رسول اكرم (ص)، از چادر به طور گسترده استفاده نكرد.