آيين نبرد در عصر پيامبر(ص) - ضاهر وتر - الصفحة ١٥٢
همچنين هشدار دادن در باره وقوع انواع بيماريهاى عفونى مثل وبا، مراقبت اماكن استقرار و مقرهاى فرماندهى و بررسى مسايل بهداشتى در اين اماكن از اقدامهاى اين اداره است.
فرمانده كل سپاه اسلام خود پيشگام خدمات طبى بود. آن حضرت پس از آگاهى از جراحت چشم قَتادَة بن نعمان در غزوه احد، برخاست و چشم را در جاى خودش قرار داد تا سلامتش را باز يافت. همچنين براى مداواى زخم اوس بن معاذ كه در سريه دواطلبانه محمد بن مسلمه براى قتل ابن اشرف مجروح شده بود، از آب دهان مباركش استفاده نمود. چشمان بيمار على بن ابىطالب را نيز به همين شيوه مداوا كرد و وى توانست به پيكار ادامه دهد. رسول خدا (ص) همچنين داروى مناسب بيماران و مصدومان را تجويز مىفرمود.
اما خدمات عمومى پزشكى در سپاه اسلام به خدمات فردى، متقابل و خدمات زنان متكى بود. هنگام مجروح شدن فرمانده كل، ابوعبيدة بن جراح حلقهها را از گونههاى آن حضرت بيرون آورد و حضرت فاطمه (س) حصير را سوزانيد و خاكستر آن را در محل زخم نهاد. پس از رسيدن به مدينه، مجروحان به مداواى خود مىپرداختند و بر زخمهايشان مرهم مىنهادند، گرچه كار بستن زخم در اثناى پيكار نيز رايج بود.
زخميها را به جايگاه مخصوص مداواى بيماران در مدينه مىبردند. سعد بن معاذ هنگامى كه در غزوه خندق زخمى شد، به چادرى در مسجد برده شد و هنگامى كه محمد بن مسلمه در سريه تأديب بنى ثعلبه و عوال زخم برداشت، او را به مدينه بردند.
وسايل مورد استفاده پزشكى، ابتدايى و ساده بود، مانند آب، حصير، زخم بندهايى كه زنان با خود حمل مىكردند و عمامههايى آيين نبرد در عصر پيامبر (ص) ١٦٥ منابع و مآخذ كه مردان بر سر مىنهادند- عمامهها حكم باند را داشتند-، عسل، پيه، شيره خرما، خرما، شير و بول شتر، آب نمك و غيره.
رسول خدا (ص) به مراقبتهاى بهداشتى اهتمام مىورزيد و سربازان متخصص را براى بررسى وضعيت بهداشتى و گزينش اماكن مناسب اعزام مىفرمود. آن حضرت مقر فرماندهى و محل استقرار را در آن مراكز بهداشتى برپا مىكرد. همچنين براى آشاميدن، آب پاكيزه مىجست و شستن دست و زخم را با آبى كه رنگ آن تغيير كرده و بويش آشكار گرديده بود، اجازه فرمود.
٢- ٣. خسارتها خسارتهاى جنگى به چند عامل بستگى داشت كه بارزترينشان اينها بود: