آيين نبرد در عصر پيامبر(ص) - ضاهر وتر - الصفحة ٢٣
داشت. مهمترين ماده غذايى رزمندگان خرما بود كه به عنوان جيره جنگى به آنها داده مىشد و اگر موجود بود، در اثناى نبرد نيز براى تقويت لشكريان، ميان آنها توزيع مىگرديد. آن حضرت هرگز آذوقه را انبار و ذخيره نمىكرد. از اين رو، در بيشتر غزوهها، بويژه غزوههايى كه در جاهاى دوردست انجام مىشد، به دليل عدم وجود مايحتاج كافى، گرسنگى بر سپاه چيره مىگرديد. همين امر موجب مىشد كه فرماندهان در مصرف جيرهاى كه در اختيار داشتند ميانهرو و دورانديش باشند. جنگجويان نيز گاه ناچار بودند كه براى جبران كمبود غذاى مورد نياز از گوشت اسب و امثال آن استفاده كنند.
اما آشاميدنى يعنى آب پيوسته كمياب بود و به دليل كمى و نبود چاهها با دشوارى تهيه مىگرديد.
پيامبر خدا (ص) سلاح و ذخاير و وسائل نقليه- شتر و ديگر حيوانات- مورد نيازش را از طريق غنائم جنگى تأمين مىكرد. غنائم به دست آمده پس از خريد اسب و ديگر اقلام تداركاتى- كه رقم كوچكى را تشكيل مىداد- منبع عمده تأمين سلاح و آذوقه مورد نياز سپاه اسلام بود.
رسول خدا (ص) به ساقه (مؤخّره) سپاه و فرماندهى آن نيز اهتمام مىورزيد. ساقه كه پيوسته به دنبال سپاه مىآيد و در صورت داشتن امكانات، آن را پشتيبانى مىكند، به مفهوم جديد آن در سپاه اسلام وجود نداشت. ساقه كارها و مأموريتهايى مانند مداومت بر نگهبانى، تداركات جزئى، پرستارى مجروحان، تخليه ميدان نبرد از كشتهشدگان و خاكسپارى آنان، ارائه خدمات و انجام مراقبتهاى بهداشتى در هنگام استقرار سپاه با تعيين مكان مناسب و سالم و نيز تخليه ميدان نبرد از مجروحان و انتقال آنان به مدينه را براى مداوا در چادرى كه در مسجد برپا شده بود، برعهده داشت. ناگفته نماند كه در همه اين مأموريتها خود فرمانده كل نيز آنان را يارى مىداد.
سپاه اسلام به رغم وجود دشوارىها و موانع تداركاتى و كمبود امكانات كمكرسانى، بر دشمنان قدرتمند متعددى پيروز گرديد. دليل اين پيروزيها استفاده سپاه اسلام از تاكتيكهاى جنگى متناسب با اوضاع و احوال، و نيز دارا بودن تجربه و آزمودگى برتر و استفاده مناسب از اين تجارب به مقتضاى شرايط گوناگون بود.