سخن پايانى‌ تشكيلات اسلامى پس از هجرت رسول خدا (ص) به مدينه رشد تدريجى خود را آغاز كرد.
پيامبر آن شهر را پايگاهى براى اداره امور مسلمانان و نيز ترسيم طرحهاى دعوت اسلامى برگزيد. گاه اسباب و عللى زودگذر موجب مى‌شد كه آن حضرت تدابيرى براى حل امور اضطرارى اتخاذ كند، ولى اين تدابير چنان حكيمانه انديشيده شده بود كه هسته نخستين تشكيلات گسترده اسلامى و پايه‌هاى محكم اصلاح انسانى را تشكيل دادند.
در سايه اين تدابير، مدينه از شهرى كه قبايل در حال نزاع در آن مى‌زيستند بيرون آمد و به مكان و موطنى امن تبديل گشت كه مهاجران را از هر قبيله و نژادى پذيرا بود. مفهوم وطن به عنوان جايى كه ساكنان آن از حقوقى برخوردارند و به انجام وظايفى ملزم هستند و بدون رعايت حسب و نسب با آنان با مساوات برخورد مى‌شود، براى نخستين بار در آن شهر مصداق يافت.
به اين ترتيب رسول خدا (ص) موفق شد حكومتى داراى احترام و عزتمند تشكيل دهد كه همگان به چشم رهبر و فرمانده به او بنگرند و از سلطه رهبران متفرق بيرون آمده، تنها از فرامين او اطاعت كنند.
رسول خدا (ص) در پرتو انديشه تابناك و عقل كامل دريافت كه پايدارى حكومتى كه در مرحله نخست براى مدينه و در مرحله دوم براى جهان پى‌ريزى مى‌كند، تنها در سايه نيرويى‌