آيين نبرد در عصر پيامبر(ص) - ضاهر وتر - الصفحة ١١٩
٢٥- ١. جنگ موانع (خندقها)
تاريخ پيدايش جنگ موانع به دوران پيدايش جنگ و شكلگيرى نيروهاى نظامى باز مىگردد. از جمله موانع، خندقهايى بود كه ايرانيان و روميان مورد استفاده قرار مىدادند، ولى درباره استفاده از موانع به وسيله عربها پيش از اسلام هيچگونه گزارشى ثبت نشده است.
در جنگ خندق، پيامبر خدا (ص) به منظور دفع هجوم احزاب به مدينه و رسيدن به آن، در سوى شمال و غرب آن خندقى حفر كرد. آن حضرت پس از انتخاب محل مناسب براى حفر كانال، آن را براى سپاهيانش نشانهگذارى فرمود كه در طول جبهه جنگ يعنى از «مذاذ» تا «ذباب راتج» امتداد داشت. كار حفر خندق به دست سپاهيان اسلام به پايان رسيد و براى حفر آن از بيل و كلنگ و براى حمل خاك از زنبيلهاى بزرگ استفاده گرديد. همچنين جانپناههايى در سوى خودى ايجاد كردند و سويى از كوه سلع كه امكان نفوذ دشمن مىرفت سنگربندى شد.
كانال به سوى نيروهاى خودى راه داشت. در هنگام حفارى در جاهاى سفت زمين آب مىريختند، سپس با كلنگ حفر مىكردند و كار به همين منوال ادامه مىيافت.
درازى خندق نزديك به پنج هزار ذرع يعنى معادل دو كيلومتر و عرض آن به نه ذرع يعنى معادل چهار متر و عمق آن به پنج تا هفت ذرع يعنى معادل سه متر بالغ مىشد. مسلمانان كار حفر خندق را در مدت شش روز به پايان بردند.
در طول خندق، رزمندگان اسلام با سلاحهاى معمول خود مقابل دشمن كه در پشت كانال اردو زده بود، موضع گرفتند و شكافهايى را كه احتمال نفوذ دشمن از آنها مىرفت، حراست مىكردند. همچنين نيروهاى گشتى پيوسته سرگرم فعاليت بودند.
دستههاى سپاه اسلام و لشكر احزاب هنگام رويارويى، به وسيله تير يعنى سلاح دور برد آن دوران يكديگر را هدف قرار مىدادند. چنانچه دشمن موفق مىشد كه با گذشتن از خندق به كناره مقابل يورش برد، شمشير مورد استفاده قرار مىگرفت؛ همانطورى كه هنگام عبور يك گروه جنگى رخ داد و در پى آن عمرو بن عبدود به قتل رسيد و بقيه به پشت كانال عقبنشينى كردند.
همچنين سپاه اسلام از سنگهايى كه در طول جبهه انباشته بودند، استفاده مىكردند. آنان توانستند در طول مدت جنگ كانال را حراست كنند و همه تلاشهاى دشمن را خنثى سازند.
اين بود سرگذشت جنگ خندق كه با جنگهاى امروزى جز از جنبه نوع سلاحى كه آن روز و امروز استفاده مىشود، تفاوت چندانى نداشت.