بالاى نصف است آن را سى روز حساب كنند، و از سال سوم ٦ دقيقه ميماند و با اضافه همان سال ٢٨ دقيقه مى‌شود كه از ٢/ ١ كمتر است ولى با اضافه سال پنجم مى‌شود ٥٠ دقيقه و باز ذو الحجه اين سال ٣٠ روز مى‌شود، و از كسر سال ششم ١٠ دقيقه ميگيرد و ١٢ دقيقه ميماند و با كسر هفتم ٣٤ دقيقه مى‌شود، و باز ذو الحجه آن ٣٠ روز مى‌شود، و بهمين روش ذيحجه سال دهم باز ٣٠ روز است و هم سال ١٣، و ١٦ و ١٨ و ٢١، ٢٤، ٢٦، ٢٩، و اگر همان نصف را هم تمام حساب كنيم سال ١٥، بجاى ١٦ ذى حجه‌اش ٣٠ روز است.

و بهر تقدير سال ٢٩ كه ٣٠ روز باشد ٢٢ دقيقه كم دارد كه از سال ٣٠ جبران مى‌شود، و در هر دوره ٣٠ ساله شماره روزهاى ماه مرتب ميشوند و كسرى نميماند سپس دوره از سر گرفته مى‌شود.

و سببش آنست كه كسر يك سال ٢٢ دقيقه است چنانچه گذشت و آن ٥/ ١ و ٦/ ١ ٦٠ است و اين دو كسر از عدد ٣٠ در مى‌آيند كه ٥/ ١ برابر ٦ است و ٦/ ١ برابر ٥ كه رويهم ميشوند ١١ و اين روزها را كبيسه نامند، و كبيسه بترتيب بهز يجهج كادوط يا نهر يجوح كادوط است‌[١] بنا بر دو قول گذشته، اينست مشهور در كبيسه و شارحان تذكرة دو روش كبيسه ديگر نقل كرده‌اند ١- روش يهود و ترك كه سالهاى قمرى را بسالهاى شمسى برگردانند، در هر سه سال باضافه يكماه.

٢- نسى‌ء عرب جاهليت است كه ماهها را برؤيت ماه نو ميگرفتند و حجشان در ١٠ ذيحجه بود چنانچه ابراهيم ٧ مقرر كرده بود و در فصول سال ميگرديد مانند زمان ما و خواستند موسم حج ثابت باشد و هنگام رسيدن ميوه‌جات و اعتدال هوا

[١] ب سال دوم ه سال پنجم، ز هفتم، يا سال دهم، ج ١٣ و ه ١٥، ح ١٨، كا ٢١، و همچنين تا آخر و اختلاف دو كلمه در هاء دوم است كه بقولى كبيسه در ١٥ است و بقولى در ١٦ و ها بدل بواو مى‌شود( پاورقى ص ٣٦١).