و آن يقينى نيست و اگر هم آن را بپذيريم مانع از تكليف بدعا براى رد روشنى نيست و بسا اين پيشامد سبب پيشامدهاى بد ديگريست و جائز است عبادت آن را علاج كند.

و پرسيده از پيشگوئى منجمان و رمالان بامور نهانى، و جواب داده كه همه اينها تخمين است و حقيقت ندارد و درست در آمدن آنها اتفاقى است و علم رمل را بادريس ٧ وابسته‌اند و محقق نيست، گرچه وقايع عجيب و آزمايشهاى درست از آن ديديم ولى علم قطعى نتيجه نميدهد (پايان) من گويم: پس از احاطه تو باين اخبار و اقوال، عقيده باينكه اختران علت تامه و فاعل مختار حوادثند گرچه اثر آنها شرائطى داشته باشد كفر است و مخالف ضرورى دين و تأثير ناقص آنها دو وجه دارد.

١- أثر آنها در چگونگى اوضاع زمين مانند گرمى از خورشيد و تابش از كواكب و سردى از ماه و اين قابل انكار نيست ولى آيا اينها مؤثرند يا مقدمه تأثير پروردگارند يا آنكه نشانه تأثير خدايند بيشتر همين را گويند.

٢- حركات و اوضاع و اتصالات آنها مؤثر در حوادث باشند بيكى از اين سه وجه پيش و اين فسق است و ندانسته گوئى چون دليل عقلى و نقلى ندارد و ظاهر آيات و اخبار مخالف آنست و حكم بكفر بودن آن مشكل است گرچه بعيد نيست، و كراچكى در آنچه گذشت فرقى ميان اين وجه و وجه اول نگذاشته و اگر چه دومى را مورد نزاع دانسته و اما اينكه اوضاع كواكب نشانه‌اى باشند از طرف خدا بر حدوث حوادث دور از حقيقت نيست، و شناختى كه بيشتر اخبار بر آن دلالت دارند ولى حصول علم از آنها مخصوص پيغمبر يا امام است كه از وحى و الهام احاطه بهمه شرائط و موانع دارند، ولى ديگران را كه اين احاطه نيست جز گمانى بيش نيست و آنهم مورد ترديد است.

و اما تعليم و تعلم و عمل بنجوم چند قسم است.

١- پيشگوئى از امور نهانى و آينده و طالع‌گيرى و تشخيص عمر و حال‌