كرديم چنين است، ولى تشكلات فلكى و اتصالات كواكب كه علت حوادثند بعينه برگشت ندارند و گرچه بهم شبيهند ولى درك اندازه شباهت آنها براى بشر ميسّر نيست، زيرا حساب منجم روى بخش زمانست بماه و روز و ساعت و درجه و دقيقه و سنجش آن با حركت و نسبت‌گيرى ميان آنها و اينها امور فرضى هستند و تقريبى نه واقعى و تفاوت آنها گرچه در مدتهاى كم پيدا نيست ولى در مدتهاى طولانى ظاهر است، و با اين حال دعوى علم از اين تجربه ناقص بيجا است و اگر هم بپذيريم تفاوتى در ميان نيست ولى مجرد علم ببرگشت آن دوره موجب علم بظهور همان اثر نميشود چون نياز دارد كه بدانيم همان استعدادات و شرائط اثر سابق هم موجود است و بتوانيم همه را ضبط كنيم تا علم تجربى حاصل شود، و اين از قدرت بشر بيرونست سپس بدان كه مقصود ما اينست كه احكام منجمين از نظر پيشگوئى حوادث مورد اعتماد نيست.

و اين منافات ندارد كه قواعد حسابى و رياضى تقريبى آنها در باره تقسيم زمان و حركت فلك و بيان سال و ماه و روز مورد اعتماد باشد و در امور دينى چون وقت نماز و ماه و روزه و حج و جز آن يا در امور دنيوى مانند مدت بدهيها و معاملات از آنها استفاده شود، و يا در شناختن فصول أربعه سال براى آمادگى كشت و كار و سفر و اسباب زندگى مورد توجه باشد، و همچنين قوانين تقريبى آنها در اوضاع كواكب و حركات آنها كه مسافران در خشكى و دريا از آن بهره‌مند ميشوند و راه‌يابى ميكنند.

اين اندازه از ستاره‌شناسى حرام نيست و شايد هم مستحب باشد زيرا مصالحى دارد بى‌مفسده‌اى كه احكام نجومى دارند، و از اين رو خدا بخلق كواكب بر بندگانش منّت نهاده و فرموده «او است كه اختران را رهنماى خشكى و دريا براى شما ساخته، ٩٧- الانعام» و فرموده «تا بدانيد شماره سالها و حساب را، ٥- يونس» من گويم: ابن ابى الحديد اين روايت را بوجه ديگر مبسوطتر از نقل‌