رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٩٩ - خودارزيابى در امور اخلاقى و دينى

اذا رأيتم العبد متفقداً لذنوب الناس ناسياً لذنوبه فاعلموا انه قد مكر به.[١]

وقتى بنده‌اى را ديديد كه گناهان خويش را فراموش كرده، در جستجوى لغزش‌هاى ديگران است، بدانيد كه هدف مكر الهى قرار گرفته است.

بنابراين كسى كه به جاى بازنگرى رفتارها خود و توبه و بازگشت از خطاهاى پيشين، نگاهش را به رفتار اطرافيان دوخته، اشتباهات آنان در خاطرش مرور مى‌شود و همواره مترصد انتقاد از آنان است، نه در پى مصلحت خويش است و نه جوياى خشنودى خداوند. افزون بر آن، در روابط بين فردى نيز مغضوب اطرافيان خود بوده، آنان را به‌سبب عيبجويى ديگران و نديدن عيوب خود، از خويش مى‌رنجاند. اما كسى كه خويشتن را در معرض ارزيابى و نقد قرار مى‌دهد و همواره در پى اصلاح و جبران خطاهاست، مصلحت خويش را به‌خوبى تشخيص داده و مدارج كمال را يكى پس از ديگرى پيموده است و رضايت و خشنودى خدا و خلقش را تحصيل كرده است و در روابط بين فردى نيز انسانى موفق و محبوب خواهد بود. از مجموع روايات چنين به نظر مى‌آيد كه آدمى اگر به عيوب خود توجه كند و براى رفع آن‌ها تلاش كند، از تجسس و مداقه در عيوب ديگران غافل مى‌شود؛ و اگر درباره عيوب ديگران دقيق باشد، از عيوب رفتارى و اخلاقى خويش غافل، و در گمراهى هلاك خواهد شد.

خودارزيابى در امور اخلاقى و دينى‌

بيشتر انسان‌ها در امور مادى و دنيوى، بارها اقدامات، تصميمات و رفتارهاى خود را ارزيابى، و تلاش مى‌كنند اشتباهاتشان را شناسايى و سپس برطرف و جبران كنند. هر كس در حوزه شغلى خود سعى مى‌كند علل ناكامى‌هايش را جستجو كند، آن‌ها را بيابد و تاآنجاكه ممكن است، آن‌ها را برطرف كند. همچنين انسان عاقل، علل كاميابى‌هاى خود را نيز شناسايى كرده در صدد مراقبت از آن‌ها علل و تقويت‌شان برخواهد آمد. پس كسانى كه همواره از اشتباهات خود درس گرفته، بر تجربه‌هايشان مى‌افزايند و تلاش مى‌كنند از دانش و تجربه ديگران استفاده كنند، موفق‌تر و از ديگران پيشروتر هستند. لذا مى‌بينيم كه در متون روايى، گاه به استفاده‌

[١]. مستطرفات السرائر: ص ٥٦٩.