خود او باز خواهد گشت. انسان اعم از اينكه مسلمان باشد يا نباشد، در برخورد با دستورهاى الهى و نيز در برخورد با مؤمنان، هر اقدام درست يا نادرستى كه انجام دهد، اگرچه در ظاهر ممكن است نتيجه او به سود يا زيان دين يا مؤمنان و همنوعان يا حتى محيط زيستش باشد، در حقيقتْ اين سود و زيان، يكى از آثار رفتار اوست، نه همه آثار آن؛ زيرا نتيجه رفتار او، به سود و زيان خودش نيز هست و به خود او نيز باز خواهد گشت. براى مثال، وقتى كسى در پى فريب ديگرى است، يا در جهت ضربه زدن به مسلمانان، خدعه و نيرنگ مى‌كند، بر اساس ديدگاه قرآنى، به خود نيرنگ زده و خود را فريب داده است؛ زيرا خدعه و نيرنگ وقتى مصداق مى‌يابد كه طرف مقابل، از نيرنگ باخبر نباشد تا آسيبى كه بر آن خدعه مترتب است، به او برسد. اما اگر طرف مقابل غافل نباشد و هيچ نيرنگى نتواند او را بفريبد، در آن صورت، فرد مكار و نيرنگ باز فريب خورده است؛ زيرا گمان مى‌كرده كه نيرنگش كارگر مى‌افتد و رقيبش را مبتلا مى‌سازد؛ اما از آن‌جا كه خدا هرگز از رفتار بندگان غافل نمى‌شود و از اهداف و انگيزه‌هاى رفتار آن‌ها آگاه است، هرگز مفتون نمى‌شود و پاسخ هر رفتار را در وقت مناسب به آن فرد بازخواهد گرداند. ازاين‌رو در آيات متعددى آمده است كه خداوند همه ضررها و آسيب‌هايى را كه در پسِ اعمال فرد گناهكار يا كافر و مشرك متصور است، به خود او باز مى‌گرداند و فرد نيرنگ‌باز را زيان‌ديده بزرگ معرفى مى‌كند.[١]

بنابراين در نگاه كلى، بايد انسان براى اصلاح رفتار و اعمالش برنامه‌ريزى كند و در به‌كار بستن اصول مهم انسانى و دينى در رفتارهاى خود اهتمام ورزد؛ خدا را ناظر اعمال و رفتارها و ظاهر و باطن خود بشمارد و همانند كسى كه دائماً زير ذره‌بين ديگران است، در اداى حقوق خدا، حقوق خلق خدا، حقوق خود و حتى وظايفى كه در قبال محيط زيست و طبيعت دارد كوتاهى نكند.

٣. اصل جاودانگى انسان‌

يكى از اصول تبيين رفتار اخلاقى با خود، پذيرش معاد و جاودانگى انسان است. ناگفته پيداست كه از ضروريات دين، اعتقاد به معاد و حياتِ پس از مرگ است؛ چرا كه در متون دينى، جزا و پاداش الهى كه در جهان آخرت متوجه بندگان خدا

[١]. مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ... فصلت: ٤٦؛ ... وَ لا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ‌ فاطر: ٤٣.