رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٣٥ - ب - آموختن

همچنين در متون حديثى، كم نيستند احاديثى كه درباره لزوم تفكر و آثار آن در افزايش علم ومعرفت بيان شده باشد. پيامبر خدا (ص) قلبى را كه اهل تفكر نيست، مُرده مى‌داند و مى‌فرمايد:

«إن التفكر حياة القلب البصير؛[١]

همانا حيات قلب بينا، در انديشه است».

امام على (ع) مى‌فرمايد:

«رحم الله امرأ تفكر فاعتبر، و اعتبر فأبصر؛[٢]

خداى بيامرزد كسى را كه بينديشد و سپس عبرت گيرد و از آن عبرت هم بصيرت يابد».

ايشان همچنين مى‌فرمايد:

«تفكرك يفيدك الاستبصار و يكسبك الاعتبار؛[٣]

انديشيدن تو بايد بصيرت را برايت به ارمغان آورد، و مايه عبرت تو شود»؛ و مى‌فرمايد:

«الفكر يفيد الحكمة؛[٤]

انديشه، حكمت را افاده خواهد كرد».

پس يكى از راه‌هاى بهره‌گيرى از عقل و دستيابى به شناخت، و از جمله شناختِ خود، تفكر و تأمل است و كسى كه فكر نمى‌كند، در واقع عقل خويش را به كار نگرفته، از آن بهره‌اى نمى‌برد. كسى كه اهل انديشه و فكر است، عقل خويش را به فعاليت وامى‌دارد و نتيجه‌اش هدايت،[٥] بصيرت،[٦] در امان ماندن از عاقبت ناخوشايند،[٧] تصميم درست،[٨] و عبرت‌گيرى است.[٩] بنابراين، تفكر موجب شناخت بهتر مى‌شود و از آن رهگذر، نتايج ياد شده به‌دست خواهد آمد.

ب- آموختن‌

يكى ديگر از روش‌هاى به‌كارگيرى و تقويت عقل و نيز دستيابى به شناخت عقلى، به‌ويژه «شناخت خود»، علم‌آموزى است. از افتخارات مسلمانان اين است كه دينشان بيشترين سفارش را به آموختن دانش كرده است. در نخستين آيات نازل‌شده در

[١]. الكافى: ج ٢ ص ٥٩٩ ح ٢.

[٢]. نهج البلاغة: خطبه ١٠٣؛ إرشاد القلوب: ص ١٩١.

[٣]. غرر الحكم: ح ٤٥٧٤.

[٤]. همان: ح ٨٧٨.

[٥]. همان: ح ٥٣٠: فكر العاقل الهداية.

[٦]. نهج البلاغة: نامه ٣١:

[٧]. غرر الحكم: ح ٨٥٧٧:

[٨]. همان: ح ٦٥٤٥:

[٩]. همان: ح ٤٥٧٤: