به‌هرحال خودآگاهى افراد با هم يكسان نيست و هر كس به اندازه‌اى خود را مى‌شناسد؛ برخى بيشتر و برخى كمتر. از سوى ديگر، غالباً «خودِ آرمانى» يعنى معيارهاى مطلوبى كه تحقق آن‌ها را در وجود خود از آرمان‌ها مى‌دانيم، با «خودِ مطلوب» از منظر ارزش‌هاى الهى و عقلانى فاصله بسيارى دارد. بنابراين توصيه و سفارش، به كسب معرفت و خودآگاهى بالا براى اين است كه فاصله «خودِ» آرمانى را با «خودِ» مطلوب الهى و انسانى به حداقل برسانيم تا آنچه در جستجويش هستيم، با آنچه بايد در پى‌اش باشيم، مطابقت و قرابت بيشترى داشته باشد. در اين جهت، شناخت نظرى يا عقلى انسان كه مبين جايگاه و ارزش او در جهان آفرينش و در ميان مخلوقات خداوند است، معيارها را به ما معرفى مى‌كند و شناخت قلبى، شناخت واقعى از «نفس خويش» را تحقق مى‌بخشد. كاركرد شناخت نظرى به منزله مرحله سوم، تطبيق شناخت نظرى انسان با شناخت قلبى از خود، و سپس كشف فاصله‌ها و شكاف‌هاست. اين اكتشاف بايد انگيزه و شوق حركت براى نزديك كردن خودآگاهى (شناخت قلبى) به خودِ آرمانى (شناخت عقلى نظرى) ايجاد كند. در اين صورت است كه هماهنگى ميان خودِ آرمانى با رفتارهاى بيرونى، و مطابقت آن‌ها بيشتر مى‌شود. اين افراد صادق‌تر، درستكارتر، و متخلق‌تر هستند.[١] آموزه‌هاى اسلامى نيز در صدد تطابق خودِ درونى با خودِ بيرونى است و زيبا جلوه دادن خودِ بيرونى را درحالى‌كه خودِ درون، نازيباست نمى‌پسندد و مسلمانان را از اينكه در نظر مردم بهتر از آنچه هستند به نظر آيند، برحذر مى‌دارد. براى مثال، پيامبر خدا (ص) درباره تفاوت ظاهر و باطن رفتارها در اجتماع مى‌فرمايد:

من تزين للناس بما يحب الله، و بارز الله فى السر بما يكره [الله‌] لقى الله و هو عليه غضبان.[٢]

هر كس براى مردم، خود را به رفتارى كه خدا دوست دارد بيارايد و در نهان، رفتارى انجام دهد كه خدا نمى‌پسندد، خدا را ملاقات خواهد كرد درحالى‌كه بر او غضبناك است.

نوف بكالى نقل مى‌كند كه امام على (ع) به او فرمود:

[١]. ر. ك: همان: ص ٢٥.

[٢]. قرب الاسناد: ص ٩٢ ح ٣٠٩.