رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٦٢ - كنترل عواطف قلبى

مهم‌ترين راهكارهاى كنترل فكر، تقويت عقل آدمى است؛ عقلى كه برترين موهبت خدا به بشر است و براى تقويت آن، علم و دانش مهم‌ترين دستاويز است. در قرآن و متون روايى، براى تقويت عقل، بيش از هر عامل ديگر، بر دانش تأكيد شده است. در سايه علم، عقل كامل‌تر مى‌شود و ازآنجاكه نفس در مقابل عقل است، كمال و قوّت آن موجب غلبه آن بر نفس خواهد شد و در نتيجه همه شهوات و تمايلات نفسانى، اعم از جسمانى و غيرجسمانى، توسط عقل به‌درستى و بر اساس خِرَد و مصلحت مديريت مى‌شود. روايات ذيل، به اين مهم اشاره دارد:

من كمل عقله استهان بالشهوات:[١]

هر كس عقلش كامل باشد، شهوت‌ها را كوچك مى‌شمارد.

اذا كمل العقل نقصت الشهوة:[٢]

هنگامى كه عقل كامل شود، از شهوتش كاسته مى‌شود.

كلما قويت الحكمة ضعفت الشهوة:[٣]

هرگاه حكمت [آدمى‌] تقويت شود، شهوت او تضعيف مى‌شود.

كنترل عواطف قلبى‌

يكى ديگر از راه‌هاى كنترل نفس، كنترل قلب در بُعد احساسات و عواطف است. احساسات و عواطف، از امور قلبى به‌شمار مى‌رود و ممكن است از مبناى عقلايى برخوردار نباشد، يا از جنبه عقلانى ضعيفى برخوردار باشد. بنابراين در مسير انجام‌دادن رفتارهاى اخلاقى با خود، بايد ابراز احساسات و ترتيب اثر دادن به عواطف را پس از توجيه منطقى و مبتنى بر اصول خردمندى عملى كرد و عنان عقل خويش را به دست عواطف نسپرد. در اهميت قلب و كنترل آن همين بس كه پيامبر (ص) ثبات ايمان را در گرو ثبات قلب مى‌داند و مى‌فرمايد:

«لا يستقيم إيمان عبد حتى يستقيم قلبه؛[٤]

تا زمانى كه قلب استقرار نيابد، ايمان بنده استقرار نمى‌يابد». همچنين امام صادق (ع) با تأكيد و صراحت مى‌فرمايد:

«هل الدين الا الحب؛[٥]

آيا دين جز محبت است»؟!

[١]. ميزان الحكمة: ج ٤ ص ٣٤٨٤.

[٢]. همان.

[٣]. همان.

[٤]. نهج البلاغة شرح شيخ محمد عبده: ج ٢ ص ٩٤.

[٥]. الخصال: ص ٢١ ح ٧٤.