اما اگر عواطف كنترل نشود؛ يا به شكل بيجا اعمال شود، رفتار ناپسند و نادرست اجتناب‌ناپذير خواهد بود. براى مثال، يكى از مصاديق عاطفه‌ورزىِ غيرعقلايى، محبتِ بيش از اندازه مادر به فرزند و ملايمت‌هاى نابجا با اوست، در جايى كه بايد بر فرزند سخت گرفت يا براى ايجاد حس مسئوليت، او را متوجه نتيجه رفتارش كرد. نمونه ديگر، محدوديت‌هايى است كه فقه اسلامى به سبب حساسيت قضاوت و نياز مبرم آن به عقلانيت محض و لزوم مداخله نكردن عواطف در صدور حكم، براى زنان قايل شده است.

توضيح آنكه عواطف و هيجانات غيراختيارى هستند، اما علل و عوامل موجده آن‌ها در اختيار انسان است و به همين دليل، كنترل و مديريت آن‌ها از راه كنترل و مديريت علل و عوامل آن ممكن خواهد بود. براى مثال، يكى از عوامل ايجاد يا افزايش محبت به ديگرى، زيارت و ديدار اوست.[١] پس براى اينكه دوستى كفار، مشركان و اهل گناه، در دل ما ايجاد يا استوار نگردد، بايد از ديدار و همنشينى با آنان پرهيز كرد. پس دوستى و دشمنى قابل كنترل است و انسان مى‌تواند با اقداماتى حب و بغض خويش را كنترل و هدايت كند. از جمله دليل‌هاى كنترل محبت خود و ايجاد يا از بين بردن آن، مى‌توان به آيات و روايات متعددى اشاره كرد كه به دوستى خدا، پيامبر و اهل بيت آن حضرت اشاره كرده است. همچنين حديثى كه پيامبر (ص) از فرمان خداوند به حضرت داوود (ع) درباره دوست داشتن ذات مقدسش‌[٢] و نيز حديثى كه از فرمان خداوند به حضرتش درباره دوست داشتن على (ع) خبر مى‌دهد،[٣] گواه بسيار خوبى براى اين منظور است.

اما ذكر خدا[٤]، تلاوت قرآن،[٥] ياد مرگ،[٦] سكوت، ٧[٧] و استغفار ٨[٨] از جمله‌

[١]. الجعفريات: ١٥٣: رسول الله( ص):

الزيارة تنبت المودة.

[٢]. بحار الأنوار: ج ١٤ ص ٣٧ ح ١٦: پيامبر( ص):

قال الله عز و جل لداود( ع): أحبنى و حببنى إلى خلقى، قال: يا رب نعم أنا أحبك فكيف أحببك إلى خلقك؟ قال: اذكر أيادى عندهم فإنك إذا ذكرت ذلك لهم أحبونى.

[٣]. همان، ج ٢١ ص ٩٠: پيامبر( ص):

معاشر أصحابى لا تلومونى فى حب على بن أبى طالب( ع)، فإنما حبى عليا من أمر الله، و الله أمرنى أن أحب عليا.

[٤]. العلم و الحكمة فى الكتاب و السنة: ص ١٨٦؛ پيامبر( ص):

جلاء هذه القلوب ذكر الله و تلاوة القرآن؛ بذكر الله تحيى القلوب.

[٥]. الدعوات ص ٢٣٧ ح ٦٦٢: پيامبر( ص):

إن هذه القلوب تصدأ كما يصدأ الحديد. قيل: فما جلاؤها؟ قال: ذكر الله، و تلاوة القرآن.

[٦]. همان.

[٧] ٧. عيون الحكم و المواعظ: ص ١٦١:

إن أحببت سلامة نفسك و ستر معائبك فأقلل كلامك و أكثر الصمت يتوفر فكرك و يستتر قلبك.

[٨] ٨. العلم و الحكمة فى الكتاب و السنة: ص ٩٠: الإمام الصادق( ع):

إن للقلوب صداء كصداء النحاس، فاجلوها بالاستغفار.