رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٧٨ - الف - مراقبه

امام صادق (ع) در بيانى زيبا به‌خوبى به تصوير كشيده، مى‌فرمايد: «زيادى خواب، از بسيار نوشيدن؛ و زياد نوشيدن، مولود پرخورى است و اين هردو باعث سنگينى نفس در برابر اطاعت از فرمان‌هاى الهى شده، قساوت قلب از تفكر و خشوع را درپى خواهد آورد.[١]

بنابراين ميان تسلط بر نفس و پرهيز از پُرخورى، رابطه مستقيمى برقرار است كه متون روايى متعدد بر آن تأكيد دارد. احاديث ذيل از امام على (ع) نمونه‌اى از آن متون است:

من قل اكله صفا فكره؛[٢]

هركس خوردنش كم باشد، فكرش روشن مى‌شود.

من اقتصر فى اكله كثرت صحته و صلحت فكرته؛[٣]

هركس جانب كم‌خورى نگاه دارد، سلامتش بسيار و فكرش شايسته خواهد شد.

كيف تصفو فكرة من يستديم الشبع؛[٤]

چگونه فكر كسى كه دائماً سير است روشن شود؟

٤. مراحل تسلط بر نفس‌

علماى اخلاق، براى تربيت نفس و به كنترل درآوردن آن چهار مرحله را برشمرده‌اند. اين چهار مرحله عبارت است از: مراقبه، محاسبه، مشارطه و معاتبه. در ادامه، سعى خواهيم كرد به تبيين و توضيح اين چهار مرحله به قدر نياز و ضرورت بپردازيم.

الف- مراقبه‌

مراقبت از لغزش و ارتكاب رفتار ناپسند، در مسير سلوك اخلاقى و تربيت نفس ضرورى و اجتناب‌ناپذير است. براى ممانعت نفس خويش از رفتار ناپسند، بايد همواره هوشيار، و از غفلت و سركشى نفس برحذر بود، به نفس خويش سختگيرى و از مسامحه و اهمال درباره خواسته‌هاى آن اجتناب كرد. توضيح آنكه نفس انسان‌

[١]. مستدرك الوسائل: ج ٥ ص ١٢٤ ح ٥٤٨٤.

[٢]. غرر الحكم: ح ٨٤٦٢.

[٣]. همان: ح ٨٨٠٣.

[٤]. همان: ح ٦٩٧٥.