رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٧٤ - الف - مفهوم رفتار اخلاقى با خود

ايشان در بيانى ديگر، آدمى را به حريت و آزادگى توصيه مى‌كند. البته از اين جمله نورانى استفاده مى‌شود كسى كه به آزادگى خويش آگاه و به آن معتقد است خود را بنده و ذليل انسانى همانند خويش مى‌كند و آزاده زندگى مى‌كند؛ و نيز كسى كه از كرامت نفس خويش آگاه است و به آن باور دارد، آن را با انجام‌دادن رفتارهاى ناپسند و زشت و ارتكاب گناه ضايع نمى‌سازد: و لا تكن عبد غيرك و قد جعلك الله حرا:[١] و بنده ديگرى مباش؛ كه خداوند تو را آزاد آفريده است. امام در بيانى ديگر مى‌فرمايد:

من كرمت عليه نفسه لم يهنها بالمعصيه.[٢]

كسى كه نفس شرافتمند و با عزت دارد، هرگز آن را با پليدى گناه، خوار نخواهد ساخت.

امام باقر (ع) مى‌فرمايد:

اطلب بقاء العز بإماتة الطمع.[٣]

تداوم عزت خويش را در كشتن طمع بجو.

اين متون و متون فراوان ديگرى كه مجال ذكر آن‌ها نيست، گرچه از يك منظر راه پاسدارى و مراقبت از حرمت و عزت نفس را مى‌آموزد، از منظرى ديگر بيان مى‌كند كه انسانِ برخوردار از حرمت نفس و انسانِ آگاه از كرامت نفس خويش، رفتارش متناسب با اين باور خواهد بود؛ يعنى هرگز رفتارى ناسازگار با حرمت و عزت نفس خويش انجام نمى‌دهد. نتيجه آنكه انسان‌ها را از نوع رفتارشان مى‌توان شناخت. بنابراين گزاره‌هاى خبرى در اين روايات به‌خوبى ميان اندازه شناخت آدمى از خود، با رفتارهاى او رابطه مستقيم برقرار كرده است. لذا اگر آدمى بر منزلت خويش واقف نباشد، رفتارش متفاوت خواهد بود و خود را در برابر امور بى‌ارزش‌تر از خويش، خوار و خفيف خواهد ساخت؛ آن‌گونه كه از امام على (ع) نقل شده است كه فرمود:

النفس الدنيه لاتنفك عن الدنائات‌

: كسى كه فرومايه و پست است، از كارهاى پست جدايى ندارد. همچنين از امام هادى (ع) روايت شده است:

من هانت عليه نفسه فلا تأمن شره‌

: از شر كسى كه نفسش در نزد او بى‌مقدار است، ايمن مباش.

[١]. همان: نامه ٣١

[٢]. عيون الحكم و المواعظ: ص ٤٣٩.

[٣]. تحف العقول: ص ٢٨٦.