موضوع حضور و نظارت خود نيز پيچيده و مبهم نيست؛ اما اغلب انسان‌ها خود را ناظر به‌شمار نمى‌آورند و براى خود احترامى قايل نيستند؛ ازاين‌رو در خلوت، بى آنكه حضور دو ناظر محترم پيش‌گفته را به حساب آورند، مرتكب رفتار زشت شده، از آن پرهيز نمى‌كنند؛ درحالى كه از منظر پيشوايان دينى، براى مؤمن هيچ‌گاه موقعيتى كه بتواند مرتكب عمل زشتى شود، بى آنكه حضور ناظرى را احساس كند يا احساس شرم نداشته باشد، پيش نخواهد آمد. امام على‌ (ع) به‌روشنى دراين‌باره مى‌فرمايد:

ان المؤمن يستحيى اذا مضى له عمل فى غير ما عقد عليه ايمانه.[١]

هرگاه مؤمن مرتكب رفتارى برخلاف ايمانش شود، شرم مى‌كند.

قرآن كريم بارها آگاهى از اعمال خويش را به انسان يادآورى كرده، شهادت اعضا و جوارح گناهكاران عليه خودشان را متذكر مى‌شود تا شايد يكى از آثار اين آيات، ايجاد شرم از خود و اعضا و جوارح خود باشد:

بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‌ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ\* وَ لَوْ أَلْقى‌ مَعاذِيرَهُ.[٢]

بلكه انسان به‌خوبى بر نفس خويش آگاه است؛ اگرچه عذرهايى بتراشد.

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى‌ أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ.[٣]

امروز بر دهان‌هايشان مُهر مى‌نهيم و دست‌هايشان با ما سخن خواهند گفت و پاهايشان شهادت خواهند داد كه چه مى‌كرده‌اند.

على (ع) بارها در بيانات دُرَربارش، به آدمى درباره كرامت و حرمت نفسش تذكر داده است تا از اين راه، او را از رفتار زشت بازدارد حتى اگر كسى او را نبيند و در خلوت خويش به‌سر برد. ما در اين كتاب، بارها از اين قبيل احاديث ياد كرده‌ايم. (احاديثى چون:

من كرمت نفسه قل شقاقه و خلافه‌[٤]؛

من كرمت عليه نفسه لم يهنها بالمعصية)[٥].

[١]. غرر الحكم: ح ٣٤٦٣.

[٢]. قيامت: ١٤، ١٥.

[٣]. يس: ٦٥؛ ر. ك: نور: ٢٤: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ.

[٤]. ميزان الحكمة: ج ٤ ص ٣٣٣٥.

[٥]. عيون الحكم و المواعظ: ص ٤٣٩.