رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانىنيا، محمد تقي - الصفحة ٨٠ - ج - هدف از اصلاح رفتار اخلاقى با خود
كرده، بر اهتمام به قراردادن خُلقيات و به تبع آن، رفتار خويش در مسير صحيح و مبتنى بر آموزههاى دينى تأكيد مىكند.[١] آيات و روايات دراينخصوص، افزون بر آنكه از امكان تغيير و تبديل ملكات و عادات و تسلط يافتن بر تمايلات و خصوصيات فردى حكايت مىكند، اهميت اهتمام انسان به اصلاح رفتار و اخلاق خود را بيان كرده، حساسيت آن را در كسب سعادت و رستگارى آشكار مىكند. براى مثال، خداوند در آيات متعدد قرآن عمل صالح را در كنار ايمان قرار داده[٢]، گاه از «تقوا» به مثابه تالىتلو ايمان ياد مىكند.[٣] اين تعابير قرآن كريم، هر مسلمان را به اهميت عمل نيك و رعايت تقوا و اداى حق صاحب حق متذكر مىشود و مانع غفلت مسلمانان از اصلاح رفتار و كردار به طور عام، و اصلاح رفتار اخلاقى با خود به طور خاص مىشود. همچنين برخى آيات ديگر، توجه به اصلاح خود را از اصلاح ديگران برتر شمرده، به اهميت بيشترِ اصلاح نفس[٤] و پرداختن به خود، پيش از پرداختن به ديگران تصريح مىكند.[٥] اين توجه ويژه در متون دينى، ضمن بيان اهميت اصلاح رفتار اخلاقى با خود، تقدم مرتبه و جايگاه اصلاح خود را بر اصلاح ديگران بيان، و انگيزه ما را براى بحث در موضوع «رفتار اخلاقى با خود» بيش از پيش تقويت مىكند.
ج- هدف از اصلاح رفتار اخلاقى با خود
يكى از پرسشهاى اساسى در موضوع اخلاق، پرسش درباره هدف اخلاق است. به اين پرسش كه: چرا بايد اخلاقى باشيم و صفات حسنه را در خود ايجاد، و رذايل
[١]. مائده: ١٠٥: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ...؛ تحريم: ٦: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً ...؛ الكافى: ج ١ ص ١٤٢« امام على( ع):
أعينوا على أنفسكم بلزوم الطريقة المستقيمة و هجر الامور المكروهة»؛ غرر الحكم: ح ٧٧٨١ « امام على( ع): من أصلح نفسه ملكها». از امام باقر( ع) نقل شده است كه فرمود: عليك بذات نفسك و دع ماسواها و استعن بالله يعنك( تحف العقول: ص ٢١٩).[٢]. در قرآن كريم ٥٣ بار به مؤمنان به شرط برخوردار بودن از عمل صالح، وعدههاى گوناگونى از قبيل بهشت جاويد، رضوان الهى و آسودگى از حساب قيامت و ... داده شده است و اين نشان از تأكيد بسيار و ضرورت برخوردار بودن از عمل صالح در كنار ايمان دارد.
[٣]. وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ اعراف: ٩٦.
[٤]. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ\* كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ صف: ٢- ٣؛ أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ بقره: ٤٤. حديثى از امام على( ع):
من شغل نفسه بغير نفسه تحير فى الظلمات و ارتبك فى الهلكات( غرر الحكم: ٩٠٣٣).[٥]. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ مائده: ١٠٥؛ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً ... تحريم: ٦.