رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٦٧ - ب - تأثير باطنى رفتار انسان بر وجود خويش

طبيعت آدمى ثابت نيست و امكان ايجاد ملكات جديد يا تغيير ملكات و عادات هست و تحقق آن در گرو تلاش و پشتكار افراد خواهد بود. بنابراين همان‌گونه كه پيش‌تر بيان شد، رابطه رفتار انسان با اخلاق او به اين صورت است كه گاه رفتار پديدآورنده خُلقى ويژه است، و گاه متجلى‌كننده وجود خُلقى خاص.

ب- تأثير باطنىِ رفتار انسان بر وجود خويش‌

يكى ديگر از اصول آموزه‌هاى دينى اين است كه رفتار انسان، افزون بر آثار بيرونى، در ملكات نفسانى و خُلق و خوى صاحبش نيز به مثابه آثار درونى مؤثر خواهد بود. همچنين آثار درونى ديگرى در وجود فاعل آن به جاى خواهد گذاشت. به عبارت ديگر، افعال و اعمال نيك هر كس، هم مى‌تواند خُلقيات او را تغيير دهد، و هم مى‌تواند در صورت ظاهرى و سيرت باطنى او تأثير آشكار بگذارد. يعنى اگر رفتار بشر، انسانى و اخلاقى باشد، صورت و سيرت او نيز انسانى و زيبا خواهد شد؛ و اگر رفتارش انسانى نباشد، صورت و سيرتش نيز غيرانسانى خواهد شد. بر اساس برخى آيات و روايات، مشاهده تأثير اعمال بر صورت و سيرت (مشاهده سيرت باطنى) پس از آنكه حجاب‌ها در دنيا از بين برود، براى همگان ممكن خواهد بود؛ گرچه برخى اولياى الهى، در دنيا توانسته‌اند حقيقت افراد را مشاهده كنند.

قرآن در وصف قيامت مى‌فرمايد:

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ.[١]

روزى كه چهره‌ها سفيدند و برخى ديگر سياه‌اند.

يا مى‌فرمايد:

يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَ الْأَقْدامِ.[٢]

در آن روز، گناهكاران از روى چهره شناخته مى‌شوند؛ پس آنگاه از موى پيشانى و از پاهايشان گرفته شود.

ملا محسن فيض كاشانى، در تفسير صافى درباره اين آيه شريفه: وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً[٣] معتقد است كارنامه‌

[١]. آل عمران: ١٠٦.

[٢]. الرحمن: ٤١

[٣]. اسرا: ١٣.