بزرگى تاكنون به‌تفصيل به آن پرداخته‌اند؛ اما آنچه ما در اين مقام بايد به آن اشاره كنيم، ارتباط عميق عقل و اخلاق است. بر اساس آنچه تاكنون بيان شد، وجود عقل براى تشخيص درست از نادرست ضرورى است و رفتار اخلاقى فقط از كسى متوقع است كه از موهبت عقل برخوردار باشد. بنابراين حفظ ارزش‌هاى اخلاقى و پايبندى به آن‌ها در گرو برخوردارى از عقل است. و كسى كه عقل بيشترى دارد، در درك و فهم، و گفتار و كردار، بر ديگران برترى و فضيلت دارد. اما اين رابطه يكسويه از سمت عقل به سمت اخلاق نيست؛ بلكه رعايت ارزش‌هاى اخلاقى نيز- بر اساس احاديث نورانى معصومان (عليهم السلام)- در افزايش عقل اثر دارد و انجام دادن برخى رفتارهاى زشت و ناروا موجب تضعيف خِرَدِ خواهد شد. براى مثال، از امام صادق (ع) درباره عوامل كمال عقل روايت شده است:

«كمال العقل فى ثلاثة: التواضع لله، و حسن اليقين، و الصمت الا من خيرٍ».[١]

از اين حديث شريف و احاديث مشابه آن به‌خوبى مى‌توان استفاده كرد كه رعايت اخلاق و پايبندى به ارزش‌هاى اخلاقى، در افزايش عقل انسان تأثير مستقيم دارد.[٢]

د- انسان، برخوردار از هيجانات و عواطف‌

يكى ديگر از ويژگى‌ها و داشته‌هاى مهم و اساسى آدمى، هيجانات و عواطف است. هيجانات و عواطف، انواع و اقسامى دارد؛ اما همه آن‌ها در رفتار بشر تأثير انكارناپذير و شگرف دارد. هيجانات، به عواطف و احساسات شخصيت انسان شكل مى‌دهد. به‌طوركلى روان‌شناسان، هيجانات و عواطف را به دو دسته مثبت و منفى تقسيم مى‌كنند. البته ميان هيجانات و عواطف، تفاوت‌هايى وجود دارد كه به‌زودى به برخى از آن‌ها اشاره خواهيم كرد، اما به نظر مى‌رسد دست‌كم برخى از كاركردهاى آن‌ها با يكديگر مشابه است. براى مثال، بسيارى از صاحب‌نظران بر اين باورند كه عواطف و هيجاناتِ مثبت، موجب نزديك شدن انسان به برخى چيزها مى‌شود و انگيزه رفتار متناسب با آن احساس عاطفى را ايجاد مى‌كند؛ و عواطف و

[١]. منتخب ميزان الحكمة: ج ٢ ص ٧١٠ ح ٤٤١٠.

[٢]. ر. ك: عقل و معرفت عقلى دانش‌نامه امام على( ع): ج ١ ص ٣٠.