رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٠٤ - ٢ عقل

ابزار دستيابى به علم و معرفت است و هم خود، هم محيط خود و شرايط اجتماعى و علت‌العلل، و هر آنچه را متعلَّق شناخت است، مى‌شناساند. پس كسى كه شناخت بيشتر و بهترى از اين امور به‌دست آوَرَد، در تعامل با آن‌ها رفتار مناسب‌تر، معقول‌تر و صحيح‌ترى برمى‌گزيند و در امور دينى و اخروى، اخلاقى و معنوى و نيز در زمينه‌هاى مادى و دنيوى پيشتاز خواهد بود. ازاين‌رو، انديشمندان مسلمان، براى عقل هم به كاركرد نظرى، و هم كاركرد عملى، و هم كاركرد ابزارى قائل‌اند و احاديث معصومان (عليهم السلام) به‌ويژه امام على (ع) گواه اين ادعاست.[١]

بنابراين «عقل» يكى از ابزارهاى بسيار مهم و شايد مهم‌ترين ابزار كسب معرفت و شناخت، و از جمله شناخت خود به‌شمار مى‌آيد. بسيارى از آيات قرآن كريم، با بيان‌هاى گوناگون انسان‌ها را به بهره‌گيرى از عقل توصيه كرده است:

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ‌[٢]

خداوند اين‌گونه نشانه‌هايش را براى شما بيان مى‌كند تا شايد بينديشيد.

أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها[٣]

آيا [اين كافران‌] در روى زمين به سير و تماشا نرفتند تا دل‌هاشان بينش و هوش يابد و گوششان به حقيقت شنوا شود؟

امام على‌ (ع) ضمن بيان رابطه عقل و علم‌

(العقل مَركب العلم)[٤]

به نقش عقل در خودشناسى به طور خاص اشاره فرموده است: «برترين عقل، خودشناسى است».[٥] ايشان در سخن ديگر فرموده است: «برترين عقل، شناخت حق با حق است».[٦] در برخى احاديث ديگر از ايشان، عقل ابزار شناخت خدا و اعتقادات دينى دانسته شده است:

[١]. ر. ك: همان: ص ١٩- ٢٦.

[٢]. بقره: ٢٤٢: ر. ك: نور: ٦١.

[٣]. حج: ٤٦.

[٤]. غرر الحكم: ح ٨١٦.

[٥]. همان: ح ٣٢٢٠.

[٦]. مطالب السؤول، نسخه خطى كتابخانه آيت‌الله نجفى مرعشى، قم ص ٥٠.